🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माधव
mādhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वैशाख के (1.4.17) राध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माधव १ वि॰ [सं॰]
१. मधु जैसा । शहद के समान । मीठा ।
२. मधुनिर्मित ।
३. वसंत ऋतु संबंधी । बसंती [को॰] ।
माधव १ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु भगवान् । नारायण ।
२. श्रीकृष्ण ।
३. वैशाख मास । उ॰— किसी गमन जनु दिननाथ उत्तर संग मधु माधव लिए ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४८ ।
४. वसंत ऋतु ।
५. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में आठ जगण होते है । इसी का दूसरा नाम 'मुक्तहरा' है ।
३. एक राग जो भैरव राग के आठ पुत्रों में से एक माना जाता है ।
७. एक प्रकार का संकर राग जो मल्लार, विलावल और न ट नारायण को मिलाकर बनाय गया है ।
८. मधूक वृक्ष । महुआ ।
९. काला उर्द ।
१०. इंद्र (को॰) ।
११. परशुराम (को॰)
१२. यादव गण (को॰) ।
१३. सायणाचार्य के भाई का नाम । विशेष— ये १५वीं शती में थे । ऋग्वेद की टीका इन्होंने और सायण ने संयुक्त रूप में की थी । स्मृति के व्याख्याताओं में इनका स्थान प्रमुख है । इनके पिता का नाम मायण था । यौ॰—माधवद्रुम=मधूक । माधवन्दिन=आयुर्वेद का निदान- विपयक प्रसिद्ध ग्रंथ । माधववल्ली=माधवी । माधवश्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधव mf(ई)n. (fr. मधु; f(आ). only in माधवा [= मधव्या] तनूः, Pāṇ. iv, 4, 129, Sch.) relating to spring, vernal, Hariv.; Vikr.; Kathās.
belonging or peculiar to the descendants of Madhu i.e. the Yādavas, Hariv.
representing Kṛṣṇa (as a picture), Hcat.
माधव m. N. of the second month of spring (more usually called Vaiśākha, = April-May), TS. &c. &c. spring, Kāv.; Pañcar.
Bassia Latifolia, L.
Latifolia, L.
Phaseolus Mungo, L.
a son or descendant of Madhu, a man of the race of Yadu (sg. esp. N. of Kṛṣṇa-Viṣṇu or of Paraśu-rāma as an incarnation of this god; pl. the Yādavas or Vṛṣṇis), MBh.; R.; Hariv.; BhP.
N. of Śiva, Śivag.
of Indra, Pañcat.; Vet. (w.r. for वासव?)
of a son of the third Manu, Hariv.
of one of the 7 sages under Manu Bhautya, MārkP.
of the hero of Bhava-bhūti's drama Mālatī-mādhava
of various other men, Kathās.; Hit. &c.
of various scholars and poets (also with पण्डित, भट्ट, मिश्र, योगिन्, वैद्य, सरस्वती &c.; cf. माधवाचार्य)
माधव n. sweetness, L.
(also m.) a partic. intoxicating drink, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (808,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधव a. (वी f.) [मधु-अण्] 1 Honey-like sweet. --2 Made of honey. --3 Vernal, relating to the spring; सावज्ञेव मुखप्रसाधनविधौ श्रीमाधवी योषितां M. 3. 5. --4 Relating to the descendants of Madhu. --वः [माया लक्ष्म्या धवः] 1 N. of Kṛṣṇa; राधामाधवयोर्जयंति यमुनाकूले रहःकेलयः Gīt. 1; माधवे मा कुरु मानिनि मानमये 9. --2 he spring season, a friend of Cupid; स्मर पर्युत्सुक एष माधवः Ku. 4. 28; म माधवेनाभिमतेन सख्या (अनुप्रयातः) 3. 23. --3 The month called Vaiśākha; भास्करस्य मधुमाधवाविव R. 11. 7. --4 N. of Indra. --5 N. of Paraśurāma. --6 N. of the Yādavas (pl.); Śi. 16 52. --7 N. of a celebrated author, son of Māyaṇa and brother of Sāyaṇa and Bhoganātha, and supposed to have lived in the fifteenth century. He was a very reputed scholar, numerous important works being ascribed to him; he and Sāyaṇa are supposed to have jointly written the commentary on the Ṛgveda; श्रुतिस्मृतिसदाचारपालको माधवो बुध । स्मार्तं व्याख्याय सर्वार्थं द्विज र्थ श्रोत उद्यतः । J. N. V. --Comp. --उचित a kind of perfume (कक्कंल) --वल्ली = माधवी q. v. --श्री vernal beauty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0859-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माधव पु० माया धवः । १ नारायणे । मधु + स्वार्थे अण् । २ वसन्ते विश्वः “स माधवेनाभिमतेन सख्या” कुमारः । मधुने पुष्परसाय मद्याय वा हितः अण् । ३ वैशाखे मासि तस्य बहुपुष्पवत्त्वाम् तद्धित्वम् । ४ मधूकवृक्षे तत् पुष्पेण हि मद्यसम्भवः । ५ कृष्णमुद्गे च राजनि० । मधु बाहुल्येनास्त्यस्याः अण् ६ वासन्तीलतायाम् स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4748,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माधवः, पुं, (यदुपुत्त्रस्य मधोरपत्यं पुमान् । इति मधु + अण् । मा लक्ष्मीस्तस्याः धवः । माया विद्याया धव इति वा ।) विष्णुः । तस्य व्युत्पत्ति- र्यथा, -- “मा च ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रकृतिरीश्वरी । [] नारायणीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी ॥ महालक्ष्मीस्वरूपा च वेदमाता सरस्वती । राधा वसुन्धरा गङ्गा तासां स्वामी च माधवः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ७० । ४ । “मौनाद्ध्यानाच्च योगाच्च विद्धि भारत ! माधवम् ।”) तन्नाममाहात्म्यं यथा, -- ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्व्वगतो हरिः । माधवायेति वै नाम धर्म्मकामार्थमोक्षदम् ॥” इति वह्रिपुराणम् ॥ (मधोर्वसन्तस्यायम् मधूनि मधुमन्ति कुसुमानि अस्मिन् वा । मधु + “मधोर्ञ च ।” ४ । ४ । १२९ । इति ञः ।) वैशाखमासः । इत्यमरः । १ । ४ । १६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ११७ । २७ । “स तेन सख्या सहितो जगामाम्रवणं वनम् । पत्नीभिः स समं रन्तुं माधवे मासि पार्थिव ! ॥” (मधु + स्वार्थे अण् ।) वसन्तः । इति विश्वः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । १९ । ९ । “मधुमाधवौ वसन्तः ।” “माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥ “माधवनभस्यसहस्यानां यथासंख्यं वैशाख- भाद्रपौषाणां सुश्रुतेऽभिहितत्वात् तेषां प्रथमे- ऽग्रेऽग्रवर्त्तिनि मासि चैत्रादौ विषय इति निष्कर्षः । इति चरकटीकाकृदभिप्रायः ॥) मधुकवृक्षः । कृष्णमुद्गः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भौत्यमन्वन्तरीयसप्तर्षीणामन्यतम ऋषि- विशेषः । यथा, मार्कण्डेये । १०० । ३१ । “अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च शुचिर्मुक्तोऽथ माधवः । शुक्रोऽजितश्च सप्तैते तदा सप्तर्षयः स्मृताः ॥” सायनाचार्य्यस्य भ्राता । यथा, सायनकृतधातु- वृत्तौ । इति पूर्व्वदक्षिणपश्चिमसमुद्राधीश्वर- कम्पराजसुतसङ्गमराजमहामन्त्रिणा सायन- पुत्त्रेण माधवसहोदरेण सायनाचार्य्येण विर- चिता माधवीया धातुवृत्तिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-697-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माधव" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें