🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:56:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केशव
keśava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुन्दर/घने बालों वाला (2.6.45) केशिक · केशी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केशव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु का एक नाम
२. कृष्णचंद्र का एक नाम । राधारमण । गौपीनाथ
३. ब्रह्मा । परमेश्वर । विशेष— इस अर्थ का विवरण महाभारत में इस प्रकार वर्णित हैं— अंशवों ये प्रकाशंते मम केशसंझिताः । सर्वझाः केशवं तस्मात् प्राहुर्मा द्विजसत्तमाः । — महाभारत ।
४. विष्णु के चौबिस मूर्तिभेदों में से एक ।
५. पुंनाग वृक्ष ।
६. मार्गशीर्ष का महीना । अगहन (को॰) ।
७. हिंदी के एक कवि जिनकी लिखी रामचंद्रिका है ।
केशव २ वि॰ सुंदर बालोंवाला । प्रशस्त केशवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केशव mfn. (Pāṇ. v, 2, 109) having long or much or handsome hair, AV. viii, 6, 23; ŚBr.; KātyŚr.
केशव (अस्), m. N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; R. &c.
(hence) of the month Mārgaśīrṣa, VarBṛS. cv, 14
Rottleria tinctoria, L.
N. of the author of a lexicon called Kalpa-dru
of the author of the Dvaita-pariśiṣṭa
of the father of Govinda and Rucikara
of the father of Brāhma and uncle of Maheśvara
of the son of Viśva-dhara and brother of Kari-nātha
of the father of Vopa-deva.
केशव , ˚शि, &c. See 1. केश.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (310,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केशव a. [केशाः प्रशस्ताः संत्यस्य; केश-व P. V. 2. 109] 1 Having much, fine or luxuriant hair. --वः An epithet of Viṣṇu; केशव जय जगदीश हरे Gīt. 1; केशवं पतितं दृष्ट्वा पांडवा हर्षनिर्भराः Subhāṣ. --2 The Supreme Being. --Comp. --आयुधः the mango tree. --(धं) a weapon of Viṣṇu. --आलयः, --आवासः the Aśvattha tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केशव त्रि० । केशाः प्रशस्ताः सन्त्यस्य “केशाद्वोऽन्यत- रस्माम्” पा० व० । १ प्रशस्तकेशयुक्ते । केशं--केशिनं वाति हन्ति वा--क । २ विष्णौ “यस्मात् त्वया हतः केशी तस्मान्मच्छासनं शृणु । केशवोनाम नाम्ना त्वं ख्यातो लोके भविष्यसि” हरिवं० ८१ अ० । कश्च अश्च ईशश्च केशा ब्रह्मविष्णुरुद्रा नियम्यतया सन्त्यस्य कश्च ईशश्च केशौ पुत्रपौत्रत्वेन स्तोऽस्य वा व, तान् तौ वा वाति गच्छति तथात्व न वा--क वा । ३ परमेश्वरे । “शम्भोः पितामहो ब्रह्मपिता शक्राद्यधीश्वरः” इति पाद्मे तस्य तथात्वो- क्तेः । तदभेदादपि वासुदेवेऽस्य वृत्तिः । अतएव वि- ष्णुस० “नारसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः” “त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः” इत्युक्तं तद्भाष्ये च केशवशब्दस्य निरुक्तिद्वयमाश्रित्य नामद्वयं समर्थितम् तत्राद्यवाक्ये “अभिरूपाः केशायस्य स केशवः कश्च अश्च ईशश्च केशास्त्रिमूर्त्तयस्ते वशे वर्त्तन्ते यस्य स केशवः । केशिबधाद्वा केशवः “यस्मा- त्त्वयैव दुष्टात्मा हतः केशी जनार्द्दन! तस्मात् केशवनाम्ना त्वं लोके ज्ञैयोभविष्यसीति” विष्णु पु०” भा० । द्वितीयवाक्ये “केशसंज्ञिताः सूर्य्यादिसंक्रान्ताः अंशवस्तद्वत्तया केशवः “अंशवोये प्रकाशन्ते मम ते के- शसंज्ञिताः सर्व्वज्ञाः । केशवं तस्मात् प्राहुर्मां द्विजसत्तमाः” भारतम् । “त्रयः केशिनः” इतिश्रुतेः ब्रह्मविष्णुशिवाख्या हि शक्तयः केशसंज्ञिताः- मत्केशा वसुधातले” इति स्मृतेश्च । आदौ केशशब्दः शक्तिपर्य्ययत्वेन प्रयुक्तः । कोव्रह्मैति समाख्यात ईशोऽहं सर्व्वदेहिनाम् । आवां तवांशसंभूतौ तस्मात् केशवनाम- वान्” हरिवंशोक्तेः” भा० । तेनास्य बहुधा निरुक्तिः । ज्योतिर्विद्भेदे यस्य जातकादिना नानग्रन्थाः सन्ति । चतुर्विंशतिविष्णुमूर्त्तिमध्ये ५ विष्णुमूर्त्तिभेदे तस्य ध्यानं ध्यानशब्दे वक्ष्यते । अलुक्स० । ६ जलस्थे शवे च “के- शवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः । रुदन्ति पाण्डवाः सर्व्वेहाहा केशव केशव” विदग्धमु० (भेदेयथा तन्त्रसारे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2247,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केशवः, पुं, (को ब्रह्मा ईशः रुद्रः तौ आत्मनि स्वरूपे वयति प्रलये उपाधिरूपमूर्त्तित्रयं मुक्त्वा एकमात्र- परमात्मस्वरूपेणावतिष्ठते इति । यथा, भागवते २ अध्याये चतुःश्लोक्याम् । “अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् । ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथातमः ॥ यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्व्वत्र सर्व्वदा ॥ एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित्” ॥ तथा, केशं केशिनं वातिं हन्ति । केश + वा + कः । यथा, हरिवंशे । ८० । ६६ । “यस्मात्त्वया हतः केशी तस्मान्मच्छाशनं शृणु । केशवो नाम नाम्ना त्वं ख्यातो लोके भविष्यसि” ॥ यद्वा, के जले शववत् भातीति । प्रलयकाले क्षीरोदशायितया तथात्वम् । कश्च अश्च ईशश्च ते केशा ब्रह्मविष्णुरुद्राः नियम्यतया सन्त्यस्य । यद्वा, कश्च ईशश्च तौ केशौ पुत्त्रपौत्त्रत्वेन भवतो ऽस्य । “केशाद्वोऽन्यतरस्याम्” । ५ । २ । १०९ । [] इति वप्रत्ययः । अथवा वाति गच्छति तद्वत्तया । वा + कः । स्वरूपतस्तेषां भेदाभावादपि वासु- देवे सर्व्वात्मनि परमेश्वरेऽस्य वृत्तिः । अतो विष्णुसंहितायाम् । “नरसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः” ॥ किञ्च । “त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः” ॥ पूज्यपादैर्भाष्यकृद्भिरपि केशवशब्दस्य निरुक्ति- द्वयमवलम्ब्य नामद्वयं समर्थितं तयोराद्ये । अभि- रूपाः केशा यस्य स केशवः । कश्च अश्च ईशश्च केशास्त्रिमूर्त्तयस्ते वशे वर्त्तन्ते यस्य सः । केशि- दानवहननाद्वा केशवः । “यस्मात् त्वयैव दुष्टात्मा हतः केशी जनार्द्दन ! तस्मात् केशवनाम्ना त्वं लोके ज्ञेयो भविष्यसीति” ॥ भांगवतादिषु । द्वितीये । केशसंज्ञिताः सूर्य्यादि- संक्रान्ता अंशवः तद्वत्त्वेन केशवो वा । “अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः । सर्व्वज्ञाः केशवं तस्मात् प्राहुर्म्मां द्विजसत्तमाः” ॥ इति महाभारतम् । “त्रयः केशिनः” । इति श्रुतेश्च ब्रह्मविष्णुशिवाख्या हि शक्तयः केशसंज्ञि- ताः । “मत्केशा वसुधातले” इति भागवते च । यथा, हरिवंशोक्तौ, -- “को ब्रह्मेति समाख्यातः ईशोऽहं सर्व्वदेहिनाम् । आवां तवांशसम्भूतौ तस्मात् केशवनामवान्” ॥ तेनास्य बहुधा निरुक्तिः ।) विष्णुः । इत्यमरः । १ । १ । १८ ॥ पुन्नागवृक्षः ॥ (केशाः प्रशस्ताः सन्त्यस्य । “केशाद्वोऽन्यतरस्याम्” । ५ । २ । १०९ । इति वः ।) केशवति त्रि । इति मेदिनी ॥ (जलस्थशवदेहः । यथा, विदग्धमुखमुण्डनम् । “केशवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः । रुदन्ति पाण्डवाः सर्व्वे हा ! हा ! केशव ! केशव !” ॥ के जले शवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणः काकः हर्षं प्राप्त- वान् पाण्डवाः शृगालाः रुदन्ति चीत्कारं कुर्व्व- न्तीत्यर्थः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-197-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "केशव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें