🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:10:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दाम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दाम

अर्थ: डोरी, धागा, फ़ीता, रस्सी

संस्कृत: दोहनकाले पादबन्धनरज्जुः · पर्याय: सन्दान

व्युत्पत्ति: दो +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. दामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दामन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दामन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादामदाम्नी / दामनीदामानि
द्वितीयादामदाम्नी / दामनीदामानि
तृतीयादाम्नादामभ्याम्दामभिः
चतुर्थीदाम्नेदामभ्याम्दामभ्यः
पञ्चमीदाम्नःदामभ्याम्दामभ्यः
षष्ठीदाम्नःदाम्नोःदाम्नाम्
सप्तमीदाम्नि / दामनिदाम्नोःदामसु
सम्बोधनहे दामन् / हे दामहे दाम्नी / हे दामनीहे दामानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दामन्
दामन्
dāman
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
(दुहते समय) पैर बाँधने की रस्सी (2.9.74) सन्दान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दामन् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रस्सी ।
२. माला ।
३. रेखा । लकीर । जैसे, विद्युत दाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दामन् m. a giver, donor, RV.
a liberal man, MBh. xii, 3479
दा˚मन् (दा˚), n. giving, a gift, RV. (cf. अ-, सु-).
2. दामन् m. or f. allotment, share, RV.
3. दामन् n. (m., L.) string, cord, rope, fetter, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
girdle
chaplet, wreath, garland for forehead, MBh.; Hariv.; Kāv.
large bandage, Suśr.
a partic. constellation, VarBṛS.
N. of a friend of Kṛṣṇa = श्रि-द्˚ (cf. below)
दामन् mfn. ifc. either in proper N. (cf. आशा-द्˚) or in adj. (where, after a numeral, the fem. must end in ई, e.g. द्वि-दाम्नी, Pāṇ. iv, 1, 27). [cf. Gk. δῆμα in διά-δημα; δεμνον in, κρή-δεμνον.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दामन् n. [दो-मनिन्] 1 A string, thread, fillet, rope. --2 A chaplet, a garland in general; आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा Me. 92; कनकचंपकदामगौरीं Ch. P. 1; Śi. 4. 50. --3 A line, streak (as of lightning); विद्युद्दाम्ना हेमराजीव विंध्यं M. 3. 20; Me. 27. --4 A large bandage. --5 Ved. A gift. --6 A portion, share. --7 A girdle. --Comp. --अंचलं, --अंजनं a foot-rope for horses, &c.; Śi. 5. 61. --उदरः an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दामन् न० स्त्री दो--खण्डने करणभावादौ मनिन् । दोहन काले पश्वादिपादबन्धनरज्ज्वौ (छाँदनदडि) २ मालायां ३ रज्वुमात्रे अमरः बहुप्रग्रहयुक्ते एकस्मिन् यत्र पशबो- बध्यन्ते (दोका) ख्याते ४ पदार्थे च “भाति स्म दामाप्रपदी- नमस्य” माघः स्त्रियां नान्तत्वेऽपि मनन्तत्वात् न ङीप् । [] दामानौ दामानः किन्तु वा ङीप् । दामे दामा इत्यादि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3543-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दामदामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | दामन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दाम 📚 ➤ डोरी, धागा, फ़ीता, रस्सी
संस्कृत: दोहनकाले पादबन्धनरज्जुः · पर्याय: सन्दान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दामन् 📚रस्सी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दामन्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें