🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:27:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूल्य
mūlya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अर्घ (3.3.33)
वेतन के और नाम (2.10.39) भरण्य · भरण · निर्वेश · पण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूल्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु के बदले में मिलनेवाला धन । दाम । कीमत आदि । जैसे,—एक सेर चाय का मूल्य दस रुपए । उ॰—वास्तव में अर्थ प्रायः सर्वदा द्रव्य के रूप में ही व्यक्त किया जाता है । और तब उसे मूल्य कहते हैं ।—अर्थ॰ (वै॰), पृ॰ १८ ।
२. वेतन । भृति (को॰) ।
३. मूल । मूलधन (को॰) ।
४. लाभ । प्राप्ति । अर्जन ।
५. उपयोगिता (को॰) । यौ॰—मूल्यरहित=(१) बिना मूल्य का । जिसका कुछ मूल्य न हो । निकम्मा (२) व्यर्थ । वेकार । मूल्यवृद्ध=बाजार में वस्तुओं का दाम बढ़ जाना । मूल्यहीन=दे॰ मूल्यरहित ।
मूल्य २ वि॰
१. प्रतिष्टा का योग्य । कदर के लायक ।
२. रोपने या लगाने योग्य (पौधा) ।
३. मूल में होनेवाला । जो मूल में हो (को॰) ।
४. जड़ से उखाड़ने योग्य । (खेत की फसल, जैसे, उर्द, मूँग आदि) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूल्य mfn. being at the root, KātyŚr., Sch.
to be torn up by the r˚, Pāṇ. iv, 4, 88
= मूलेनानाम्यम् and = मूलेन समः, ib. 91
to be bought for a sum of money, purchasable, W.
मूल्य n. (ifc. f(आ). ) original value, value, price, worth, a sum of money given as payment (e.g. दातुम् मूल्येन, to part with for a certain price, sell; दत्त्वा किंचिन् मूल्येन, having given something in payment; मूल्येन √ ग्रह्, to buy for a price, buy; मूल्येन √ मार्ग्, to seek to buy), Mn.; MBh.; R. &c.
मूल्य n. wages, salary, payment for service rendered, Rājat.; Kathās.
earnings, gain, Pañcat.
capital, stock, Kathās.
an article purchased, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (827,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूल्य a. 1 To be eradicated. --2 Being at the root. --3 Purchasable. --ल्यं 1 Price, worth, cost; क्रीणंति स्म प्राणमूल्यैर्यशांसि Śi. 18. 15, Śānti. 1. 12. --2 Wages, hire, salary. --3 Gain. --4 Capital, principal. --5 Original value. --6 An article purchased.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0875-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूल्य न० मूलाय पटादिकारणतन्त्वाद्यादानाय इदम् यत् । तन्त्वाद्यादानाय दीयमाने १ धने अमरः । मूल--णृत् । वपनयोग्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4760,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूल्यं, क्ली, (मूलेन आनाम्यते अभिभूयते मूलेन- समं वा इति । मूल + “नौवयोधर्म्मेत्यादिना ।” ४ । ४ । ९१ । इति यत् ।) पटादीनामुत्पत्ति- कारणम् । मूलं मूलेन क्रयविक्रयार्थमिदं ढघे कादिति यः । इति भरतः ॥ दर इति दाम इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । वस्नः २ अव- क्रयः ३ । इत्यमरः । २ । १० । ३९ ॥ (यथा, मनौ । ८ । ३२२ । “पञ्चाशतस्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनमिष्यते । शेषे त्वेकादशगुणं मूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥”) मूल्यते अर्प्यते इदम् । माहिना इति भाडा इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । कर्म्मण्या २ विधा ३ भृत्या ४ भृतिः ५ भर्म्म ६ वेतनम् ७ भरण्यम् ८ भरणम् ९ निर्व्वेशः १० पणः ११ । इति च अमरः । २ । १० । ३८ ॥ (यथा, मिताक्षरायाम् । “मूल्येन यः कर्म्म करोति स भृतकः ।”)
मूल्यं, त्रि, (मूलं रोपणमर्हतीति । मूल + यत् ।) प्रतिष्ठायोम्यः । रोपणयोग्यः । इति मूलधात्वर्थ- दर्शनात् ॥ (मूलत उत्पाट्यते इति । “मूल- मस्यावर्हि ।” ४ । ४ । ८८ । इति यत् । मूलत- उत्पाटनयोग्ये मुद्गादौ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-763-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूल्य" आता है (20)
समान जो रूप, गुण, मान, मूल्य, महत्व आदि में एक से हों । जिनमें परस्पर कोई अ…पणता कीमत । दाम । मूल्यमौल्य मूल्यमूल्यक मूल्य । धन । दान । कीमतसारविद् किसी वस्तु के सार का ज्ञाता । किसी के तत्व, मूल्य, अथवा महत्व को जानने…कीमत वह धन जो किसी चीज के बिकने पर उसके बदलें में मिलता है । दाम । मूल्य । …बराबर मान, मात्रा, संख्या, गुण, महत्व, मूल्य, आदि के विचार से समान् । किसी क…मालियत कीमत । मूल्यभृति नौकरी । मजदूरीवस्न वेतनवाणि बुनना (कपड़ा आदि)भरण्य पालन । पोषणअवक्रय बदलानिमान पु ^१ संज्ञा पुं॰ [सं॰ निम्न = गड्ढा (वेद); या निपानसमन पु ^१ संज्ञा पुं॰आघ पु संज्ञा पुं॰मोल वह धन जो किसी वस्तु के बदले में बेचनेवाले की दिया जाय । कीमत । दाम । म…बाजार वह स्थान जहाँ अनेक प्रकार के पदार्थों को दुकानें हों । वह जगह जहाँ सब …किम्मत पु † संज्ञा स्त्री॰हैसियत योग्यता । सामर्थ्य । शाक्ति
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें