🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:40:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भरण
bharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेतन के और नाम (2.10.39) भरण्य · मूल्य · निर्वेश · पण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भरण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पालन । पोषण । भरन ।
२. ज्योतिष में २७ नक्षत्रों में से दूसरा नक्षत्र । यमदैवत । यम भू । भरणी नक्षत्र ।
३. वेतन । तनख्वाह । भृति ।
४. किसी वस्तु के बदले में जो कुछ दिया जाय । भरती ।
५. धारण । वहन करना (को॰) ।
६. पुष्टिदायक अन्न या आहार (को॰) ।
भरण २ वि॰ [सं॰]
१. भरण पोषण करनेवाला ।
२. वहन करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरण mf(ई)n. bearing, maintaining, L.
भरण m. N. of a Nakṣatra (= भरणी), L.
भरण n. the act of bearing (also in the womb) carrying, bringing, procuring, RV. &c. &c.
wearing, putting on Gīt.
maintaining, supporting, nourishing, MBh.; Kāv. &c.
wages, hire, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरण a. (णी f.) [भृ-ल्यु-ल्युट् वा] Bearing, maintaining, supporting, nourishing. --णं 1 The act of nourishing, maintaining or supporting; R. 1. 24; Ś. 7. 33. --2 (a) The act of bearing or carrying. (b) Wearing, putting on. --3 Bringing or procuring. --4 Nutriment. --5 Hire, wages. --णः The constellation Bharaṇī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भरण न० भृ--भावकरणादौ ल्युट् । १ वेतने २ पोषणे ३ धारणे च । अश्विन्यवधिके द्वितीये ४ नक्षत्रे शब्दर० ५ घोषक- लतायाञ्च स्त्री ङीप् । नक्षत्रभेदे पु० मेदि० । तस्यायोग- तारादिकम् अश्लेषाशब्दे उक्तम् सा च राशिचक्रस्य४० अं- शोत्तरं १३ । २० कलाविकलात्मिका । उग्रगणान्तर्गता- अधोमुखन्तर्गता च । भरणेन हरति भस्त्रादि० ष्ठन् भर- णिक वेतनेन हारिणि त्रि० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4642,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भरणं, क्ली, (भ्रियतेऽनेनेति । भृ + करणे ल्युट् ।) वेतनम् । भृतिः । इति मेदिनी । णे, ६८ ॥ (भृ + भावे ल्युट् ।) पोषणम् । यथा, -- “भरणं पोष्यवर्गस्य प्रशस्तं स्वर्गसाधनम् । नरकं पीडने चास्य तस्माद्यत्नेन तं भरेत् ॥” इति दायभागः ॥
भरणः, पुं, (भरतीति । भृ + ल्यु ।) भरणीनक्षत्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-483-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भरण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें