🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:47:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पण
paṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक कर्ष ताँबे का सिक्का (2.9.88)
वेतन के और नाम (2.10.39) भरण्य · भरण · मूल्य · निर्वेश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोई खेल जिसमें हारनेवाले को कुछ परिमित धन अथवा की निर्दिष्ट वस्तु जीतनेवाले को देनी पड़े । कोई कार्य जिसमें बाजी बदी गई हो । जूआ । द्यूत ।
२. प्रतिज्ञा । शर्त । मुआहिदा । कौल करार । संधि । उ॰—मेरा स्त्रीत्व क्या इतने का भी आधिकारी नहीं कि अपने को स्वामी समझनेवाला पुरुष उसके लिये प्राणों का पण लगा सके ।—ध्रुव॰, पृ॰ २५ ।
३. वह वस्तु जिसके देने का करार या शर्त हो । जैसे, किराया, भाड़ा, परिश्रमिक आदि ।
४. मोल । कीमत । मूल्य । ५ । फीस । शुल्क ।
६. धन । संपत्ति । जायदाद ।
७. क्रय विक्रय की वस्तु । सौदा ।
८. व्यवहार । व्यापार । व्यवसाय ।
९. स्तुति । प्रशंसा ।
१०. किसी के मत से ११ और किसी के मत से २० माशे के बराबर ताँबे का टुकड़ा जिसका व्यवहार सिक्के की भाँति किया जाता था ।
११. मद्यविक्रेता । कलाल (को॰) ।
१२. गृह । घर । वेश्म (को॰) ।
१३. प्राचीन काल की एक विशेष नाप जो एक मुट्ठी अनाज के बराबर होती थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पण m. (ifc. f(आ). ) play, gaming, playing for a stake, a bet or a wager (with gen.; loc. or ifc.; पणं-√ कृ, to make a bet; पणे नि-√ अस्, to stake at play), Yājñ.; MBh.; R. &c.
a compact, stipulation, agreement, treaty, Kathās.; Vet.; Hit.
the thing staked or the sum played for, wages, hire, reward, MBh.; Mṛcch.; Kathās.
a weight of copper used as a coin (= 20 Māṣas = 4 Kākinīs), Mn.; Yājñ.
a partic. measure, Pāṇ. iii, 3, 66 (‘a handful’ Sch.)
a commodity for sale, L.
price, L.
wealth, property, L.
business, L.
a publican or distiller, L.
a house, dwelling (गृह w.r. for ग्लह?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (580,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पणः 1 Playing with dice or for a stake. --2 A game played for a stake, bet, wager; Y. 2. 18; दमयंत्याः पणः साधुर्वर्ततां Mb. --3 The thing staked. --4 A condition, compact, agreement; सांधिं करोतु भवतां [] नृपतिः पणेन Ve. 1. 15; ‘a stipulation, treaty’; H. 4. 118, 119. --5 Wages, hire. --6 Reward. --7 A sum in coins or shells. --8 A particular coin equal in value to 80 cowries; अशीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते. --9 Price. --10 Wealth, property. --11 A commodity for sale. --12 Business, transaction. --13 A shop. --14 A seller, vendor. --15 A distiller. --16 A house. --17 Expense of an expedition. --18 A handful of anything. --19 An epithet of Viṣṇu. --Comp. --अंगना, --स्त्री a prostitute, harlot. --अर्पणं making an agreement, a contract. --ग्रंथिः a market, fair. --बंधः {1} making a treaty or peace (संधि); पणबंधमुखान् गुणानजः षडुपायुंक्त समीक्ष्य तत्फलं R. 8. 21, 10. 86. {2} an agreement, stipulation; (यदि भवानिदं कुर्यात्तहींदमहं भवते दास्यामीति समयकरणं पणबंधः Manoramā).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0660-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण व्यवहारे (क्रयविक्रयादौ)स्तुतौ च भ्वा० आ० सक० सेट् । देवने अक० अर्चने निषण्टुः । स्मार्थे आय वा स्तुतौ पर० पणायति ते पणते व्यवहारे तु षणायति इत्येक । आर्द्धधातुके अस्मात् वा आय । अपणायीत् अपणा- यिष्ट अपणिष्ट । क्रयविक्रयार्थे च अस्य कर्मणि शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठो तस्याश्च न समासः शतस्य षणायते “व्यवहृपणोः समर्थयोः” पा० द्यूते० क्रयवि- क्रयव्यवहारे चानयोस्तुल्यात्रर्थता शतस्य पणनम् । स्तुतौ तु समासः बाह्मणपणम्” सि० कौ० प्रत्ययान्त- त्वात् भावे अ पणाया ।
पण पु० पण--कर्मणि “नित्यं पणः परिमाणे” पा० अप् । १ कर्षमितताम्रे “ताम्रिकः कार्षिकः पणः” याज्ञ० “अ- शीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते” भविष्यत्पु० उक्तेवु २ अशीतिवणटकेषु “वराटकानां दशकद्वयं० यत् सा काकिणी त्यश्च पणश्चतस्रः” लीला० । भावे अप् ३ निर्वेशे ४ भृवौ ५ द्यूते ग्लहे (वाजि) ६ मूल्ये ७ धने च ८ कार्षापणे ९ क्रय्यशालायाम् १० व्यवहारे मेदि० कर्त्तरि अच् । ११ क्रयविक्रयादिकारके त्रि० १२ शौ- ण्डिके पु० जटा० आधारे अप् । १२ गृहे शब्दमाला १४ विष्णौ पु० “प्राणदः प्रणवः पणः” विष्णुस० “पण- तिर्व्यवहारार्थः तत्कुर्वन् पणः “सर्वाणि रूपाणि वि- चिन्त्य धीरोनामानि कृत्वाभिवदन् य आस्ते” इति श्रुतेः पुण्यानि कर्माणि सगृह्याधिकारिभ्यस्तत्फलं प्रय- च्छन् लक्षणया वा पणः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4202,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण, ङ व्यवहृतौ । स्तुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) व्यवहृतौ व्यवहारे । ङ, पणते । पणायति पणायते आयान्तत्वादुभय- पदमिति वोपदेवः । प्राणानामपणिष्टासौ अत्र कर्म्मणि षष्ठी । स्तुतौ तु पणायति पणायते विष्णुं धीरः । अरे तु द्बयोरर्थयोरेव आयस्या- प्राप्तिपक्ष आत्मनेपदमेव । अपणिष्ट पेणे पणिता पणिषीष्ट पणिष्यते अपणिष्यत् । इति दुर्गादासः ॥
पणः, पुं, (पण्यतेऽनेन । पण व्यवहारे + “नित्यं पणः परिणामे ।” ३ । ३ । ६६ । इति अप् ।) कार्षिकताम्रिकः । स तु पञ्चकृष्णलमाषकारब्ध- ताम्रकर्षकृतव्यवहारद्रव्यम् । पूर्व्वं हि ताम्र- रक्तिकायाः कपर्द्दक एको मूल्यमिति अशीति- वराटमूल्यः । लोके तूपचारात् कार्षापणवत् पणव्यपदेशो मूल्य एव । निर्व्वेशः । भृतिः । (पणो ग्लहोऽस्त्यस्मिन् । पण + “अर्श आदिभ्यो ऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ।) द्यूतम् । म्लहः । आड् इति होड् इति वाजि इति च भाषा । (यथा, आर्य्यासप्तशती । ३५४ । “प्रतिभूः शुको विपक्षे दण्डः शृङ्गारसंकथागुरुषु । पुरुषायितं पीणस्तद्बाले परिभाव्यतां दायः ॥” पण्यते व्यवह्रियते इति । “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) मूल्यम् । धनम् । इत्यमरभरतौ ॥ कार्षापणः । (यथा, मनुः । ८ । २२४ । “यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति । तस्य कुर्य्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥”) क्रय्यशाकाट्टिका । व्यवहारः । इति मेदिनी ॥ विंशतिगण्डकः । इति हेमचन्द्रः ॥ शौण्डिकः । इति जटाधरः ॥ गृहम् । इति शब्दमाला ॥ (पणते अधिकारिभेदेन सुखभोगादिकं व्यव- हरति साधकस्य मुकृत्यनुसारेण वैकुण्ठवासादि- फलं प्रददातीत्थर्थः । पचाद्यच् । यद्वा, पण्यते स्त्रूयते यः । पण स्तुतौ “पुंसीति संज्ञायां घः [] प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११५ । “ऊर्ड्घगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-020-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पण" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें