🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:56:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पण

अर्थ: पासों से या दाँव लगार कर खेलना

संस्कृत: ताम्रकृतकार्षापणः, वेतनम्, द्यूतक्रीडनम्, द्यूते लाप्यमानः, भृतिः, धनम्, द्यूतादिषूत्सृष्टः · पर्याय: कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्मन्

व्युत्पत्ति: पण् + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापणःपणौपणाः
द्वितीयापणम्पणौपणान्
तृतीयापणेनपणाभ्याम्पणैः
चतुर्थीपणायपणाभ्याम्पणेभ्यः
पञ्चमीपणात् / पणाद्पणाभ्याम्पणेभ्यः
षष्ठीपणस्यपणयोःपणानाम्
सप्तमीपणेपणयोःपणेषु
सम्बोधनहे पणहे पणौहे पणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पण
पण
paṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक कर्ष ताँबे का सिक्का (2.9.88)
वेतन के और नाम (2.10.39) भरण्य · भरण · मूल्य · निर्वेश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोई खेल जिसमें हारनेवाले को कुछ परिमित धन अथवा की निर्दिष्ट वस्तु जीतनेवाले को देनी पड़े । कोई कार्य जिसमें बाजी बदी गई हो । जूआ । द्यूत ।
२. प्रतिज्ञा । शर्त । मुआहिदा । कौल करार । संधि । उ॰—मेरा स्त्रीत्व क्या इतने का भी आधिकारी नहीं कि अपने को स्वामी समझनेवाला पुरुष उसके लिये प्राणों का पण लगा सके ।—ध्रुव॰, पृ॰ २५ ।
३. वह वस्तु जिसके देने का करार या शर्त हो । जैसे, किराया, भाड़ा, परिश्रमिक आदि ।
४. मोल । कीमत । मूल्य । ५ । फीस । शुल्क ।
६. धन । संपत्ति । जायदाद ।
७. क्रय विक्रय की वस्तु । सौदा ।
८. व्यवहार । व्यापार । व्यवसाय ।
९. स्तुति । प्रशंसा ।
१०. किसी के मत से ११ और किसी के मत से २० माशे के बराबर ताँबे का टुकड़ा जिसका व्यवहार सिक्के की भाँति किया जाता था ।
११. मद्यविक्रेता । कलाल (को॰) ।
१२. गृह । घर । वेश्म (को॰) ।
१३. प्राचीन काल की एक विशेष नाप जो एक मुट्ठी अनाज के बराबर होती थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पण m. (ifc. f(आ). ) play, gaming, playing for a stake, a bet or a wager (with gen.; loc. or ifc.; पणं-√ कृ, to make a bet; पणे नि-√ अस्, to stake at play), Yājñ.; MBh.; R. &c.
a compact, stipulation, agreement, treaty, Kathās.; Vet.; Hit.
the thing staked or the sum played for, wages, hire, reward, MBh.; Mṛcch.; Kathās.
a weight of copper used as a coin (= 20 Māṣas = 4 Kākinīs), Mn.; Yājñ.
a partic. measure, Pāṇ. iii, 3, 66 (‘a handful’ Sch.)
a commodity for sale, L.
price, L.
wealth, property, L.
business, L.
a publican or distiller, L.
a house, dwelling (गृह w.r. for ग्लह?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (580,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पणः 1 Playing with dice or for a stake. --2 A game played for a stake, bet, wager; Y. 2. 18; दमयंत्याः पणः साधुर्वर्ततां Mb. --3 The thing staked. --4 A condition, compact, agreement; सांधिं करोतु भवतां [] नृपतिः पणेन Ve. 1. 15; ‘a stipulation, treaty’; H. 4. 118, 119. --5 Wages, hire. --6 Reward. --7 A sum in coins or shells. --8 A particular coin equal in value to 80 cowries; अशीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते. --9 Price. --10 Wealth, property. --11 A commodity for sale. --12 Business, transaction. --13 A shop. --14 A seller, vendor. --15 A distiller. --16 A house. --17 Expense of an expedition. --18 A handful of anything. --19 An epithet of Viṣṇu. --Comp. --अंगना, --स्त्री a prostitute, harlot. --अर्पणं making an agreement, a contract. --ग्रंथिः a market, fair. --बंधः {1} making a treaty or peace (संधि); पणबंधमुखान् गुणानजः षडुपायुंक्त समीक्ष्य तत्फलं R. 8. 21, 10. 86. {2} an agreement, stipulation; (यदि भवानिदं कुर्यात्तहींदमहं भवते दास्यामीति समयकरणं पणबंधः Manoramā).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0660-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण व्यवहारे (क्रयविक्रयादौ)स्तुतौ च भ्वा० आ० सक० सेट् । देवने अक० अर्चने निषण्टुः । स्मार्थे आय वा स्तुतौ पर० पणायति ते पणते व्यवहारे तु षणायति इत्येक । आर्द्धधातुके अस्मात् वा आय । अपणायीत् अपणा- यिष्ट अपणिष्ट । क्रयविक्रयार्थे च अस्य कर्मणि शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठो तस्याश्च न समासः शतस्य षणायते “व्यवहृपणोः समर्थयोः” पा० द्यूते० क्रयवि- क्रयव्यवहारे चानयोस्तुल्यात्रर्थता शतस्य पणनम् । स्तुतौ तु समासः बाह्मणपणम्” सि० कौ० प्रत्ययान्त- त्वात् भावे अ पणाया ।
पण पु० पण--कर्मणि “नित्यं पणः परिमाणे” पा० अप् । १ कर्षमितताम्रे “ताम्रिकः कार्षिकः पणः” याज्ञ० “अ- शीतिभिर्वराटकैः पण इत्यभिधीयते” भविष्यत्पु० उक्तेवु २ अशीतिवणटकेषु “वराटकानां दशकद्वयं० यत् सा काकिणी त्यश्च पणश्चतस्रः” लीला० । भावे अप् ३ निर्वेशे ४ भृवौ ५ द्यूते ग्लहे (वाजि) ६ मूल्ये ७ धने च ८ कार्षापणे ९ क्रय्यशालायाम् १० व्यवहारे मेदि० कर्त्तरि अच् । ११ क्रयविक्रयादिकारके त्रि० १२ शौ- ण्डिके पु० जटा० आधारे अप् । १२ गृहे शब्दमाला १४ विष्णौ पु० “प्राणदः प्रणवः पणः” विष्णुस० “पण- तिर्व्यवहारार्थः तत्कुर्वन् पणः “सर्वाणि रूपाणि वि- चिन्त्य धीरोनामानि कृत्वाभिवदन् य आस्ते” इति श्रुतेः पुण्यानि कर्माणि सगृह्याधिकारिभ्यस्तत्फलं प्रय- च्छन् लक्षणया वा पणः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4202,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पण, ङ व्यवहृतौ । स्तुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) व्यवहृतौ व्यवहारे । ङ, पणते । पणायति पणायते आयान्तत्वादुभय- पदमिति वोपदेवः । प्राणानामपणिष्टासौ अत्र कर्म्मणि षष्ठी । स्तुतौ तु पणायति पणायते विष्णुं धीरः । अरे तु द्बयोरर्थयोरेव आयस्या- प्राप्तिपक्ष आत्मनेपदमेव । अपणिष्ट पेणे पणिता पणिषीष्ट पणिष्यते अपणिष्यत् । इति दुर्गादासः ॥
पणः, पुं, (पण्यतेऽनेन । पण व्यवहारे + “नित्यं पणः परिणामे ।” ३ । ३ । ६६ । इति अप् ।) कार्षिकताम्रिकः । स तु पञ्चकृष्णलमाषकारब्ध- ताम्रकर्षकृतव्यवहारद्रव्यम् । पूर्व्वं हि ताम्र- रक्तिकायाः कपर्द्दक एको मूल्यमिति अशीति- वराटमूल्यः । लोके तूपचारात् कार्षापणवत् पणव्यपदेशो मूल्य एव । निर्व्वेशः । भृतिः । (पणो ग्लहोऽस्त्यस्मिन् । पण + “अर्श आदिभ्यो ऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ।) द्यूतम् । म्लहः । आड् इति होड् इति वाजि इति च भाषा । (यथा, आर्य्यासप्तशती । ३५४ । “प्रतिभूः शुको विपक्षे दण्डः शृङ्गारसंकथागुरुषु । पुरुषायितं पीणस्तद्बाले परिभाव्यतां दायः ॥” पण्यते व्यवह्रियते इति । “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) मूल्यम् । धनम् । इत्यमरभरतौ ॥ कार्षापणः । (यथा, मनुः । ८ । २२४ । “यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति । तस्य कुर्य्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥”) क्रय्यशाकाट्टिका । व्यवहारः । इति मेदिनी ॥ विंशतिगण्डकः । इति हेमचन्द्रः ॥ शौण्डिकः । इति जटाधरः ॥ गृहम् । इति शब्दमाला ॥ (पणते अधिकारिभेदेन सुखभोगादिकं व्यव- हरति साधकस्य मुकृत्यनुसारेण वैकुण्ठवासादि- फलं प्रददातीत्थर्थः । पचाद्यच् । यद्वा, पण्यते स्त्रूयते यः । पण स्तुतौ “पुंसीति संज्ञायां घः [] प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११५ । “ऊर्ड्घगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-020-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पण" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पणपण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पण 📚 ➤ पासों से या दाँव लगार कर खेलना
संस्कृत: ताम्रकृतकार्षापणः, वेतनम्, द्यूतक्रीडनम्, द्यूते लाप्यमानः, भृतिः, धनम्, द्यूतादिषूत्सृष्टः · पर्याय: कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पण 📚कोई खेल जिसमें हारनेवाले को कुछ परिमित धन अथवा की निर्दिष्ट वस्तु जीतन…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पण
वेतन के और नाम (२.१०.३९) — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पण: पण् + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें