🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:30:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्यूत
dyūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्यूत संज्ञा पुं॰ [सं॰] जुआ । वह खेल जिसमें दाँव बदा जाय और हारनेवाला जीतनेवाले को कुछ दे । विशेष— मनु ने लिखा है कि राजा को चाहिए कि जुआ और पशु पक्षियों का दंगल अपने राज्य में न होने दे । जो जुआ खेले या खेलावे उसे राजा वध तक का दंड दे सकता है । याज्ञवल्क्य ने कूटद्यूत का इसी प्रकार निषेध किया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्यूत n. (m. only, MBh. ii, 2119; cf. Pāṇ. ii, 4, 31) play, gaming, gambling (esp. with dice, but also with any inanimate object), AV.; ŚrS.; Mn.; MBh. &c.
(fig.) battle or fight, contest for (comp.), MBh. iii, 3037 &c.
the prize or booty won in battle, ib. vii, 3966; ix, 760.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (500,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्यूतः, --तं [दिव् भावे-क्त-ऊठ् अर्द्धर्चा˚] 1 Play, gambling, playing with dice; द्यूतं हि नाम पुरुषस्यासिंहासनं राज्यं Mk. 2; द्रव्यं लब्धं द्यूतेनैव दारा मित्रं द्यूतेनैव । दत्तं भुक्तं द्यूतेनैव सर्वं नष्टं द्यूतेनैव 2. 7; अग्राणिभिर्यत्क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते Ms. 9. 223. --2 (fig.) A battle, fight. --3 The prize won. --Comp. --अधिकारिन् m. the keeper of a gambling-house. --करः, --कृत् m. a gamester, a gambler; अयं द्यूतकरः सभिकेन खलीक्रियते Mk. 2. --कारः, --कारकः {1} the keeper of a gambling house. {2} a gambler. --क्रीडा playing at dice, gambling. --पूर्णिमा, --पौर्णिमा the day of full moon in the month of Āśvina (also called कोजागर) when people spend their time in games of chance in honour of Lakṣmī, the goddess of wealth. --प्रतिपद f. the first day of the bright half of Kārtika [] (usually spent in gambling). --वीजं a cowrie, a shell used in playing. --वृत्तिः {1} a professional gambler. {2} the keeper of a gambling-house. --सभा, --समाजः {1} a gambling house. {2} an assembly of gamblers.
द्यूतः, --तं [दिव् भावे-क्त-ऊठ् अर्द्धर्चा˚] 1 Play, gambling, playing with dice; द्यूतं हि नाम पुरुषस्यासिंहासनं राज्यं Mk. 2; द्रव्यं लब्धं द्यूतेनैव दारा मित्रं द्यूतेनैव । दत्तं भुक्तं द्यूतेनैव सर्वं नष्टं द्यूतेनैव 2. 7; अग्राणिभिर्यत्क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते Ms. 9. 223. --2 (fig.) A battle, fight. --3 The prize won. --Comp. --अधिकारिन् m. the keeper of a gambling-house. --करः, --कृत् m. a gamester, a gambler; अयं द्यूतकरः सभिकेन खलीक्रियते Mk. 2. --कारः, --कारकः {1} the keeper of a gambling house. {2} a gambler. --क्रीडा playing at dice, gambling. --पूर्णिमा, --पौर्णिमा the day of full moon in the month of Āśvina (also called कोजागर) when people spend their time in games of chance in honour of Lakṣmī, the goddess of wealth. --प्रतिपद f. the first day of the bright half of Kārtika [] (usually spent in gambling). --वीजं a cowrie, a shell used in playing. --वृत्तिः {1} a professional gambler. {2} the keeper of a gambling-house. --सभा, --समाजः {1} a gambling house. {2} an assembly of gamblers.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्यूत न० दिव--भावे क्त ऊठ् अर्द्धर्चा० । १ देवने क्रीडाभेदे २ विवादपदभेदे च तत्स्वरूपादिकं वीर० मि० निरूपितम् “अक्षबध्नशलाकाद्यैर्देवनं जिह्मकारितम् । पण- क्रीडा वयोभिश्च पदन्द्यूतसमाह्वयमिति” नारदः । अक्षाः पाशाः । बध्नश्चर्मपट्टिका । शलाका दन्तादिमय्यो दीर्घचतुरस्राः । आद्यग्रहणाच्चतुरङ्गादिक्रीडासाधनं करितुरगादिकं गृह्यते । तैरप्राणिभिर्य्या पण- पूर्विका क्रीडा । तथा वयोभिः पक्षिभिः पाराव- तादिभिः चशब्दान्मल्लमेषादिभिश्च प्राणिभिर्या पण पूर्विका क्रीडा क्रियते तदुभयं यथाक्रमन्द्यूतसमा- ह्वयाख्यं व्यवहारपदमित्यर्थः । द्यूतञ्च समाह्वयश्च द्यूतसमाह्वयम् । अतएव मनुः । “अप्राणिभिर्यत्- क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते । प्राणिभिः क्रियमाणस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः” इति । तत्र सभिकं प्रत्याह नारदः “सभिकः कारयेद्द्यूतन्देय” दद्याच्च तत्- कृतम् । दशकन्तु शतं वृद्धिस्ततः स्याद्द्यूतकारिता । अथ वा कितवो राज्ञे दत्त्वा लाभं यथोदितम् । प्रका- शन्देवनं कुर्य्यादेवं दोषो न विद्यत” इति । तस्य वृत्ति- माह याज्ञवल्क्यः “ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं शतम् । गृह्णीयाद्धूर्त्तकितवादितराद्दशकं शतमिति” । परस्परं सम्प्रतिपत्त्या कितवः परिकल्पितः पणोग्लह- स्तत्र ग्लहे तदाश्रया शतपरिमिता तदधिकपरिमिता वा वृद्धिर्यस्यासौ शतिकवृद्धिस्तस्मात्कितवात्पञ्चकं शतं जितस्य ग्लहस्यात्मवृत्त्यर्थं विंशतितमं भागं गृह्णीयादित्यर्थः । पञ्चकं शतं पञ्चवणा आयो यणिन् शते तत्पञ्चकं “तदस्मिन् वृद्ध्येति” पा० कन् १ सभापतिस्तु कल्पिताक्षादिनिखिलक्री- डीपकरणस्तदुपचितद्रव्योपजीवी इतरस्मादपूर्णशतवृद्धेः कितवाद्दशकं शतञ्जितस्य दशमभागं गृह्णीयादित्यर्थः । एवं कॢप्तवृत्तेः समिकस्य यत्कर्त्तव्यं तदाह स एव “स सम्यक्पालितो दद्यात् राज्ञे भागं यथाकृतम् । जितमुद्ग्राहयेज्जेत्वे दद्यात्सत्यं वचः क्षमीति” । यः कॢप्तवृत्तिर्द्यूताथिकारी स राज्ञा धूर्त्तकितवेभ्योरक्षित- [] स्तस्मै राज्ञे यथाप्रतिपन्नमंशं दद्यात् । तथा जितं द्रव्यं पराजितसकाशादासेधादिना उद्धृत्य जेत्रे जयिने दद्यात् । तथा क्षमी भूत्वा द्यूतकारिणोऽतिविश्वासार्थं सत्यं वचो वदेदित्यर्थः । नारदोऽपि “सभिकः कारयेत् द्यूतं देयं दद्याच्च तत्कृतमिति” । वृहस्पतिरपि “सभिको ग्राहकस्तत्र दद्याज्जेत्रे नृपाय वेति” द्यूतपराजितकित- वानां बन्धनादिना पणग्राहको भवेत् । पणग्रहणात् प्रागेव स्वकीयं द्रव्यं जेत्रे नृपाय च यथाभागं सभिको दद्यादित्यर्थः । तथा च कात्यायनः “जेतुर्दद्यात् स्वकं द्रव्यं जितं ग्राह्यं त्रिपक्षिकम् । सद्यो वा कितवेनैव सभिकात्तु न संशयः” इति । त्रिपक्षिकमित्यनेन यथा सामर्थ्यमा त्रिपक्षात्कालो देय इति दर्शितमिति स्मृति- चन्द्रिकायाम् । यदा तु जेत्रे जितं द्रव्यं सभिको दापयितुमशक्तस्तदा राजा दापयेदित्याह याज्ञ- वल्क्यः “प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्त्तमण्डले । जितं ससभिके स्थाने दापयेदन्यथा न त्विति” प्रसिद्धे अन्यथा प्रच्छन्ने सभिकरहितेऽदत्तराजभागे द्यूते जित पणे जेत्रे न दापयेदित्यर्थः । प्राणिद्यूते प्राणिनां जय- पराजयौ तत्स्वामिनोरित्याह वृहस्पतिः “द्वन्वयुद्धेन यः कश्चिदवसादमवाप्नुयात् । तत्स्वामिना पणो देयो यस्त्वत्र परिकल्पितः” इति । पणपरिकल्पनं कृताकृत- मित्याह नारदः “परिहासकृतं यच्च यच्चाप्यविदितं नृपे । तत्रापि नाप्नुयात्काममथ वाऽनुमतं तयोरिति” । काम्यत इति कामः पणः । अत्र जयपराजयविप्रति- पत्तौ निर्णग्रप्रकारमाह याज्ञवल्क्यः “द्रष्टारो व्यव- हाराणां साक्षिणश्च त एव हीति” । द्यूतव्यवहाराणां द्रष्ठारः
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्यूतः, पुं, क्ली, (देवनमिति । दिव्यु क्रीडायाम् + भावे + क्तः । ऊट् च ।) पाशकादिक्रिया । अप्राणिकरणकक्रीडा । जुया इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । अक्षवती २ कैतवम् ३ पणः ४ । इत्यमरः । २ । १० । ४५ ॥ (यथा, देवीभाग- वते । १ । १८ । ५१ । “द्यूतक्रीडा तथा प्रोक्ता व्रतानि विविधानि च ॥”) “द्यूतं समाह्वयञ्चैव राजा राष्ट्रान्निवर्त्तयेत् । राजान्तकरणावेतौ द्बौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् ॥ प्रकाशमेतत्तास्कर्य्यं यद्देवनसमाह्वयौ । तयोर्नित्यं प्रतीघाते नृपतिर्यत्नवान् भवेत् ॥ अप्राणिभिर्यत् क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते । प्राणिभिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः ॥ द्यूतं समाह्वयञ्चैव्र यः कुर्य्यात् कारयेत वा । तान् सर्व्वान् घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्बिजलिङ्गिनः ॥ द्यूतमेतत् पुराकल्पे सृष्टं वैरकरं महत् । तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥” इति मनुः । ९ । २२१-२२७ ॥ कङ्क उवाच । “किन्ते द्यूतेन राजेन्द्र ! बहुदोषेण मानद ! । देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत् परिवर्ज्जयेत् ॥ श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो हि युधिष्ठिरः । स राज्यं सुमहत् स्फीतं भ्रातृंश्च त्रिदशो- पमान् ॥ द्यूते हारितवान् सर्व्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये ॥” इति महाभारते । ४ । ६६ । ३३-३५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-757-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्यूत" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें