🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:56:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुल
pula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुल १ संज्ञा पुं॰ [फा॰] किसी नदी, जलाशय, गड्ढे या खाई के आर पार जाने का रास्ता जो नाव पाटकर या खंभों पर पटरियाँ आदि बिछाकर बनाया जाय । सेतु । मुहा॰— पुल बँधना = पुल तैयार होना । पुल बाँधना = पुल तैयार करना । (किसी बात) का पुल बँधना = ढेर लगना । झड़ी बँधना । बहुत अधिकता होना । लगातार बहुत सा होना । (किसी बात का) पुल बाँधना = ढेर लगाना । झड़ी बाँधना । बहुत अधिकता कर देना । अतिशय करना । जैसे, बातों का पुल बाँधना, तारीफ का पुल बाँधना । पुल टूटना = (१) पुल गिर पड़ना । (२) बहुतायत होना । अधिकता होना । अटाला या जमघट लगना । जैसे,— देखने के लिये आदमियों का पुल टूट पड़ा ।
पुल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुलक । रोमांच ।
२. शिव का एक अनुचर ।
पुल ३ वि॰ विपुल । बहुत सा ।
पुल ४ संज्ञा पुं॰ [तु॰] पैसा । पण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुल mfn. extended, wide, L.
पुल m. horripilation (see under पुलक), L.
N. of an attendant of Śiva, L.
पुल n. size, extent, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (638,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुल a. Great, large, wide, extensive. --लः Horripilation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0712-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुल महत्त्वे भ्वा० प० सक० सेट् । पोलति ते अपोलीत् । पुपोल अयं ज्वलादिरपि तेन पुलयति पोलयतीति भेदः
पुल उद्धृतौ चु० उभ० सक० सेट् । पोलयति ते अपूपुलत् त
पुल पु० पुल--क । १ पुलके २ विपुले त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4381,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुल, क उच्छ्रितौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-अक०-सेट् ।) उच्छ्रितिरुच्चीभावः । क, पोलयति पर्व्वतः । इति दुर्गादासः ॥
पुल, ज महत्त्वे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-अक०-सेट् ।) ज, पोलः पुलः । पोलति । इति दुर्गादासः ॥
पुल, श महत्त्वे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०- पर०-अक०-सेट् ।) श, पुलति पुलिनं शरदि महत् स्यादित्यर्थः । पोलिता । इति दुर्गादासः ॥
पुलः, पुं, (पोलति उच्छ्रितो भवतीति । पुल + कः ।) पुलकः । विपुले, त्रि । इति मेदिनी । ले, २३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-197-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुल" आता है (17)
पिंडल आने जाने के लिये नदी या नाले पर बना हुआ मार्ग । पुलसेतुक पुलदुर्गसंचर दुर्गम स्थानों तक पहुँचने का साधन । जैसे, सीढ़ो, पुल, बेड़ा इत्यादिवर्त्र बाँध । पुस्ता । सेतु । पुलपु सेतु । पुल । बाँधलंघनक वह जिसके द्वारा लाँघा जाय । सेतु । पुलपिंडरक पुल । सेतुबंधनीय सेतु । पुलसेतुबंधन सेतुनिर्माण । पुल बाँधनाब्रिज पुल । सेतु । जैसे, सोन ब्रिज, हबडा ब्रिजपूर्तविभाग वह सरकारी विभाग या मुहकमा जिसका काम सड़क, नहर, पुल, मकान आदि बनवाना है…खेय खोदने के योग्य । जो खोदा जा सकेधरण धारण । रखने , थामने, ग्रहण करने या सँभालने की क्रियासंचर गमन । चलनासंवर रोक । परिहार । दूर करना । जैसे,— कालसंवरपंकार एक पेड़ जो गड़हों के कीचड़ों में होता हैं । इस पौधे में स्त्री और पुरु…संक्रम कष्ट या कठिनतापूर्वक बढ़ने की क्रिया । संप्रवेश
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें