🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:33:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुलक
pulaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुलक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोमांच । प्रेम, हर्ष आदि के उद्वेग से रोमकूपों (छिदों) का प्रफुल्ल होना । त्वक्कंप ।
२. एक तुच्छ धान्य । एक प्रकार का मोटा अन्न ।
३. एक प्रकार का रत्न । एक नग या बहुमुल्य पत्थर । याकूत । चुनरी । महताब । विशेष— यह भारत में कई स्थानों पर होता है पर राजपूताने का सबसे अच्छा होता है । दक्षिण में यह पत्थर निशाखपटम, गोदावरी, त्रिचिनापली और तिनावली जिलों में निकलता है । यह अनेक रंगों का होता है— सफेद, हरा, पीला, लाल, काला, चितकबरा । जितने भेद इस पत्थर के होते हैं उतने और किसी पत्थर के नहीं होते । यह देखने में कुछ दानेदार होता है । इसके द्वारा मानिक और नीलम कट सकते हैं ।
४. शरीर में पड़नेवाला एक कीड़ा ।
५. रत्नों का एक दोष ।
६. हाथी का रातिब ।
७. हरताल ।
८. एक प्रकार का मद्यपात्र ।
९. एक प्रकार की राई ।
१०. एक गंधर्व का नाम ।
११. एकप्रकार का गेरू । गिरिमारी ।
१२. एक प्रकार का कंद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलक m. a species of edible plant, MBh.
a species of tree, L.
(pl.) erection or bristling of the hairs of the body (considered to be occasioned by delight or rapture rather than by fear), Kāv.; Pur. (also n. but mostly occurring ibc. and ifc. with f(आ). )
a bunch (see तृण-प्˚)
a kind of stone or gem, Var.
flaw or defect in a gem, L.
a kind of insect or vermin, L.
a cake of meal with which elephants are fed, L.
orpiment, L.
a Gandharva, L.
= असुराजी (?), L.
N. of a prince, VP.
of a Nāga, L.
पुलक n. a species of earth, L.
horripilation (cf. above)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (638,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलकः 1 Erection or bristling of the hairs of the body, a thrill (of joy or fear), horripilation; चारु चुचुंब नितंबवती दयितं पुलकैरनुकूले Gīt. 1; मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे 7; Amaru. 57, 77. --2 A kind of stone or gem. --3 A flaw or defect in a gem. --4 A kind of mineral. --5 A ball of food with which elephants are fed (गजान्नपिंड). --6 Yellow orpiment. --7 A wine-glass. --8 A species of mustard. --Comp. --अंगः the noose of Varuṇa. --आलयः an epithet of Kubera. --उद्गमः erection of the hairs of the body, horripilation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0712-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलक न० पुल + संज्ञायां कन् । १ कङ्गुष्ठे २ पर्वतीयमृत्तिकाभेदे राजनि० । ३ रोमाञ्चे पु० त्रिका० । ४ देहात् बहिर्भूतकीटभेदे हेमच० । ५ प्रस्तरभेदे तल्लक्षणादि गारुडे ७७ अ० उक्तं यथा “पुण्येषु पर्बतवरेषु च निम्नागासु स्थानान्तरेषु च तथोत्तरदेशगर्त्ते । संस्थापिताश्च नखरा भुजगैः प्रकाशं संपूज्य दानवपतिं प्रथिते प्रदेशे । दाशार्णवागदवमेकल कालगाद्रौ गुञ्जाञ्जनक्षौद्रमृणालवर्णाः । गन्धर्व- वह्निकदलीसदृशावभासा एते प्रशस्ताः पुलकाः प्रसूताः । शङ्खाब्जभृङ्गार्कविचित्रभङ्गा सूत्रैरुपेताः परमाः प्रवित्राः । मङ्गल्ययुक्ता बहुभक्तिचित्रा वृद्धिप्रदास्ते पुलका भवन्ति । काकश्वरासभशृगालवृकोग्ररूपैर्गृध्रैः समांसरुधिरार्द्रसुखै- रुपेताः । गृत्युप्रदास्तु विदुमा परिवर्जनीया मूल्यं पलस्य कथितञ्च शतानि पञ्च” । ६ मणिदीपभेदे ७ हरिताले ८ गन्धर्व- मेदे ९ गजायपिण्डे मेदि० १० असुराज्यां ११ गल्वर्के च हेम०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4381,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलकं, क्ली, (पुलतीति । पुल + कः । ततः संज्ञायां कन् ।) कङ्कुष्टम् । तच्च पर्व्वतीयमृत्तिका- विशेषः । इति राजनिर्घण्टः ॥
पुलकः, पुं, (पुल + स्वार्थे कन् ।) रोमाञ्चः । तत्पर्य्यायः । रोमोद्भेदः २ त्वक्पुष्पम् ३ त्वग- ङ्कुरः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तशत्याम् । ३७९ । “प्रेमलघूकृतकेशववक्षोभरविपुलपुलककुच- कलसा । गोवर्द्धनगिरिगुरुतां मुग्धबधूर्निभृतमुप- हसति ॥”) शरीरान्तर्ब्बहिर्भवकीटः । इति हेमचन्द्रः ॥ (तुच्छधान्यम् । यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । ९९ । “पुलका इव धान्येषु पूतिका इव पक्षिषु । मशका इव मर्त्त्येषु येषां धर्म्मो न कारणम् ॥”) प्रस्तरविशेषः । तस्य परीक्षा यथा, -- “पुण्येषु पर्व्वतवरेषु च निम्नगासु स्थानान्तरेषु च तथोत्तरदेशगत्वात् । [] संस्थापिताश्च नखरा भुजगैः प्रकाशं संपूज्य दानवपतिं प्रथिते प्रदेशे ॥ दाशार्णवागदवमेकलकालगादौ गुञ्जाञ्जनक्षौद्रमृणालवर्णाः । गन्धर्व्ववह्निकदलीसदृशावभासा एते प्रशस्ताः पुलकाः प्रसूताः ॥ शङ्खाब्जभृङ्गार्कविचित्रभङ्गा शूद्रैरुपेताः परमाः पवित्राः । मङ्गल्ययुक्ता बहुभक्तिचित्रा वृद्धिप्रदास्ते पुलका भवन्ति ॥ काकश्वरासभशृगालवृकोग्ररूपै- गृध्रैः समांसरुधिरार्द्रमुखैरुपेताः ॥ मृत्युप्रदास्तु विदुषा परिवर्ज्ज नीया मूल्यं पलस्य कथितञ्च शतानि पञ्च ॥” इति गारुडे ७७ अध्यायः ॥ मणिदोषविशेषः । हरितालम् । गजान्नपिण्डम् । गन्धर्व्वविशेषः । इति मेदिनी । के, १२१ ॥ असुराजी । गल्वर्कः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-197-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुलक" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें