🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुलक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुलक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुलक

अर्थ: शरीर के बालों का सीधा खड़ा होना, (भय या हर्ष से) शिहरन, रोमाचं

व्युत्पत्ति: तुल + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुलक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुलक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुलकःपुलकौपुलकाः
द्वितीयापुलकम्पुलकौपुलकान्
तृतीयापुलकेनपुलकाभ्याम्पुलकैः
चतुर्थीपुलकायपुलकाभ्याम्पुलकेभ्यः
पञ्चमीपुलकात् / पुलकाद्पुलकाभ्याम्पुलकेभ्यः
षष्ठीपुलकस्यपुलकयोःपुलकानाम्
सप्तमीपुलकेपुलकयोःपुलकेषु
सम्बोधनहे पुलकहे पुलकौहे पुलकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुलक
पुलक
pulaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुलक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोमांच । प्रेम, हर्ष आदि के उद्वेग से रोमकूपों (छिदों) का प्रफुल्ल होना । त्वक्कंप ।
२. एक तुच्छ धान्य । एक प्रकार का मोटा अन्न ।
३. एक प्रकार का रत्न । एक नग या बहुमुल्य पत्थर । याकूत । चुनरी । महताब । विशेष— यह भारत में कई स्थानों पर होता है पर राजपूताने का सबसे अच्छा होता है । दक्षिण में यह पत्थर निशाखपटम, गोदावरी, त्रिचिनापली और तिनावली जिलों में निकलता है । यह अनेक रंगों का होता है— सफेद, हरा, पीला, लाल, काला, चितकबरा । जितने भेद इस पत्थर के होते हैं उतने और किसी पत्थर के नहीं होते । यह देखने में कुछ दानेदार होता है । इसके द्वारा मानिक और नीलम कट सकते हैं ।
४. शरीर में पड़नेवाला एक कीड़ा ।
५. रत्नों का एक दोष ।
६. हाथी का रातिब ।
७. हरताल ।
८. एक प्रकार का मद्यपात्र ।
९. एक प्रकार की राई ।
१०. एक गंधर्व का नाम ।
११. एकप्रकार का गेरू । गिरिमारी ।
१२. एक प्रकार का कंद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलक m. a species of edible plant, MBh.
a species of tree, L.
(pl.) erection or bristling of the hairs of the body (considered to be occasioned by delight or rapture rather than by fear), Kāv.; Pur. (also n. but mostly occurring ibc. and ifc. with f(आ). )
a bunch (see तृण-प्˚)
a kind of stone or gem, Var.
flaw or defect in a gem, L.
a kind of insect or vermin, L.
a cake of meal with which elephants are fed, L.
orpiment, L.
a Gandharva, L.
= असुराजी (?), L.
N. of a prince, VP.
of a Nāga, L.
पुलक n. a species of earth, L.
horripilation (cf. above)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (638,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलकः 1 Erection or bristling of the hairs of the body, a thrill (of joy or fear), horripilation; चारु चुचुंब नितंबवती दयितं पुलकैरनुकूले Gīt. 1; मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे 7; Amaru. 57, 77. --2 A kind of stone or gem. --3 A flaw or defect in a gem. --4 A kind of mineral. --5 A ball of food with which elephants are fed (गजान्नपिंड). --6 Yellow orpiment. --7 A wine-glass. --8 A species of mustard. --Comp. --अंगः the noose of Varuṇa. --आलयः an epithet of Kubera. --उद्गमः erection of the hairs of the body, horripilation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0712-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलक न० पुल + संज्ञायां कन् । १ कङ्गुष्ठे २ पर्वतीयमृत्तिकाभेदे राजनि० । ३ रोमाञ्चे पु० त्रिका० । ४ देहात् बहिर्भूतकीटभेदे हेमच० । ५ प्रस्तरभेदे तल्लक्षणादि गारुडे ७७ अ० उक्तं यथा “पुण्येषु पर्बतवरेषु च निम्नागासु स्थानान्तरेषु च तथोत्तरदेशगर्त्ते । संस्थापिताश्च नखरा भुजगैः प्रकाशं संपूज्य दानवपतिं प्रथिते प्रदेशे । दाशार्णवागदवमेकल कालगाद्रौ गुञ्जाञ्जनक्षौद्रमृणालवर्णाः । गन्धर्व- वह्निकदलीसदृशावभासा एते प्रशस्ताः पुलकाः प्रसूताः । शङ्खाब्जभृङ्गार्कविचित्रभङ्गा सूत्रैरुपेताः परमाः प्रवित्राः । मङ्गल्ययुक्ता बहुभक्तिचित्रा वृद्धिप्रदास्ते पुलका भवन्ति । काकश्वरासभशृगालवृकोग्ररूपैर्गृध्रैः समांसरुधिरार्द्रसुखै- रुपेताः । गृत्युप्रदास्तु विदुमा परिवर्जनीया मूल्यं पलस्य कथितञ्च शतानि पञ्च” । ६ मणिदीपभेदे ७ हरिताले ८ गन्धर्व- मेदे ९ गजायपिण्डे मेदि० १० असुराज्यां ११ गल्वर्के च हेम०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4381,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलकं, क्ली, (पुलतीति । पुल + कः । ततः संज्ञायां कन् ।) कङ्कुष्टम् । तच्च पर्व्वतीयमृत्तिका- विशेषः । इति राजनिर्घण्टः ॥
पुलकः, पुं, (पुल + स्वार्थे कन् ।) रोमाञ्चः । तत्पर्य्यायः । रोमोद्भेदः २ त्वक्पुष्पम् ३ त्वग- ङ्कुरः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तशत्याम् । ३७९ । “प्रेमलघूकृतकेशववक्षोभरविपुलपुलककुच- कलसा । गोवर्द्धनगिरिगुरुतां मुग्धबधूर्निभृतमुप- हसति ॥”) शरीरान्तर्ब्बहिर्भवकीटः । इति हेमचन्द्रः ॥ (तुच्छधान्यम् । यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । ९९ । “पुलका इव धान्येषु पूतिका इव पक्षिषु । मशका इव मर्त्त्येषु येषां धर्म्मो न कारणम् ॥”) प्रस्तरविशेषः । तस्य परीक्षा यथा, -- “पुण्येषु पर्व्वतवरेषु च निम्नगासु स्थानान्तरेषु च तथोत्तरदेशगत्वात् । [] संस्थापिताश्च नखरा भुजगैः प्रकाशं संपूज्य दानवपतिं प्रथिते प्रदेशे ॥ दाशार्णवागदवमेकलकालगादौ गुञ्जाञ्जनक्षौद्रमृणालवर्णाः । गन्धर्व्ववह्निकदलीसदृशावभासा एते प्रशस्ताः पुलकाः प्रसूताः ॥ शङ्खाब्जभृङ्गार्कविचित्रभङ्गा शूद्रैरुपेताः परमाः पवित्राः । मङ्गल्ययुक्ता बहुभक्तिचित्रा वृद्धिप्रदास्ते पुलका भवन्ति ॥ काकश्वरासभशृगालवृकोग्ररूपै- गृध्रैः समांसरुधिरार्द्रमुखैरुपेताः ॥ मृत्युप्रदास्तु विदुषा परिवर्ज्ज नीया मूल्यं पलस्य कथितञ्च शतानि पञ्च ॥” इति गारुडे ७७ अध्यायः ॥ मणिदोषविशेषः । हरितालम् । गजान्नपिण्डम् । गन्धर्व्वविशेषः । इति मेदिनी । के, १२१ ॥ असुराजी । गल्वर्कः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-197-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुलक" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुलकपुलक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुलक 📚 ➤ शरीर के बालों का सीधा खड़ा होना, (भय या हर्ष से) शिहरन, रोमाचं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुलक 📚रोमांच । प्रेम, हर्ष आदि के उद्वेग से रोमकूपों (छिदों) का प्रफुल्ल होन…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पुलक: तुल + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें