🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:45:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संहर्ष
saṃharṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संहर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उमंग से रोओं का खड़ा होना । पुलक । उमंग ।
२. भय से रोंगटे खड़े होना ।
३. चढ़ा ऊपरी । एक दूसरे से बढ़ने की चाह । स्पर्द्धा । लाग डाँट । होड़ ।
४. ईर्ष्या । डाह ।
५. वायु । हवा (को॰) ।
६. प्रसन्नता । आनंद । हर्ष (को॰) ।
७. काम का वेग । कामोत्तेजना (को॰) ।
८. संघर्ष । रगड़ ।
९. मर्दन । शरीर की मालिश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-हर्ष , ˚षण. See सम्-√ हृष्.
सं-हर्ष m. bristling or erection of the hair of the body, thrill of delight, joy, pleasure, MBh.; Śiś.
sexual excitement, Suśr.
ardour, emulation, rivalry, jealousy (cf. सं-घर्ष), MBh.; R. &c.
air, wind, L.
rubbing together, trituration (for संघर्ष), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संहर्षः 1 Horripilation, a thrill of joy or fear. --2 Pleasure, joy, delight. --3 Emulation, rivalry. --4 Wind. --5 Rubbing together.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहर्ष पु० सम्यक् हर्षः प्रा० सम् + हृष--घञ् वा । १ आनन्दे २ स्पर्द्धावाञ्च संहृष्यत्यनेन करणं धम् । ३ पाथो मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहर्षः, पुं, (सं + हृष + घञ् ।) प्रमोदः । स्पर्द्धा । (यथा, महाभारते । ३ । २१८ । २४ । “संहर्षाद्वारयन् क्रोधं धन्वी स्रस्वी रथस्थितः । समरे नाशयेत् शत्रूनमोघो नाम पावलः ॥” वायुः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ (लोमहर्षः । यथा, सुश्रुते । ६ । ६ । “दाहसंहर्षताभ्रत्वशोकनिस्तोदगौरवैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-208-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें