🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संवर
saṃvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोक । परिहार । दूर करना । जैसे,— कालसंवर ।
२. इंद्रियानिग्रह । मन को दबाना या वश में करना ।
३. बौद्ध मतानुसार एक प्रकार का व्रत ।
४. बाँध । बंद ।
५. पुल । सेतु ।
६. चुनना । पसंद करना ।
७. कन्या का वर चुनना ।
८. आच्छादन । आवरण (को॰) ।
९. बोध । समझ (को॰) ।
१०. आड़ या ओट करना । संकोचन (को॰) ।
११. एक प्रकार का हिरन (को॰) ।
१२. एक राक्षस का नाम दे॰ शंबर (को॰) ।
१३. छिपाव । दुराव । गोपन (को॰) ।
१४. पानी । जल (को॰) ।
१५. एक प्रकार की मछली (को॰) ।
१६. अपने को दृश्यमान संसार से दूर करना । (जैन) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-वर &c. See सं- √ 1. 2. वृ.
1. सं-वर mfn. keeping back, stopping (in काल-स्˚, applied to Viṣṇu), Pañcar.
सं-वर m. (often written and confounded with शम्बर) a dam, mound, bridge, Bhaṭṭ.
provisions, Divyāv.
shutting out the external world (with Jainas one of the 7 or 9 Tattvas), Sarvad.
N. of two Arhats, L.
सं-वर n. (with Buddhists) restraint, forbearance (or ‘a partic. religious observance’), Kāraṇḍ.
2. सं-वर m. choosing, election, choice (of v.l. for स्वयं-वर), MBh. vii, 6033.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवरः 1 Covering. --2 Comprehension. --3 Compression, contraction. --4 A dam, bridge, causeway. --5 A kind of deer. --6 N. of a demon; see शंबर. --रं 1 Concealment. --2 Forbearance, self-control. --3 Water. --4 A particular religious observance (practised by Buddhists).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवर न० सम् + वॄ--करणे अप् । १ जले । कर्त्तरि अच् । २ दैत्यभेदे ३ मत्स्यभेदे ४ मृगभेदे च पुंस्त्री० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5176,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवरं, क्ली, (सं + वृ + “ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।” २ । ३ । ५८ । इति अप् ।) जलम् । बौद्धव्रत- विशेषः । इति केचित् ॥ रभसे मकारमध्य- पाठः । तत्र सम्बधातोररप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥
संवरः, पुं, दैत्यविशेषः । मत्स्यविशेषः । हरिण- विशेषः । इति केचित् ॥ रभसकोषे सम्बर इति पाठः ॥ (क्वचित् शम्बर इति च दृश्यते ॥)
संव(म्ब)रं, क्ली, (संव्रियते इति । सं + वृ + अप् ।) संयमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ बौद्धव्रतविशेषः । इति मेदिनी ॥ जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ४ ॥ “सम्बति सम्बरम् । सम्ब सर्पणे पूर्व्वेण अर सम्बरं दन्त्यादि । शम्ब गतावित्यस्मादरे ताल- व्यादि च । ‘क्लीवन्तु सम्बरं नीरबौद्धव्रतविशेषयोः । विशेषे पुंसि दैत्यस्य मत्स्यस्य हरिणस्य च ॥’ इति दन्त्यादौ रभसः ॥ ‘शम्बरो हरिणे दैत्ये मत्स्ये च सलिले स्मृतः ॥’ इति तालव्यादावजयः ।” इति भरतः ॥
संव(म्ब)रः, पुं, (संवृणोति आवृणोति जलमिति । सं + वृ + अच् ।) सेतुः । यथा । सेतौ पल्यालि- संवराः । इति हेमचन्द्रः ॥ दैत्यविशेषः । हरिणविशेषः । मत्स्यविशेषः । शैलविशेषः । जिनविशेषः । इति मेदिनी ॥ स तु भाव्यर्हन् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-202-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें