🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:38:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शंबर
śaṃbara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शंबर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शम्बर]
१. एक दैत्य जो वेद के अनुसार दिवोदास का बड़ा शत्रु था । दिवोदास की रक्षा के लिये इंद्र ने इसे पहाड़ पर से नीचे गिराकर मार डाला था ।
२. एक दैत्य जो रामायण और महाभारत में कामदेव का शत्रु कहा गया है ।
३. प्राचीन काल का एक प्रकार का शस्त्र ।
४. युद्ध । समर । लड़ाई ।
५. एक प्रकार का मृग ।
६. मछली ।
७. एक पर्वत का नाम ।
८. जल । पानी ।
९. चीता नामक पेड़ । चितउर ।
१०. लोध वृक्ष ।
११. अर्जुन वृक्ष ।
१२. ताल वृक्ष ।
१३. साबर हिरन ।
१४. मुश्क जमीं ।
१५. एक जिन देव (को॰) ।
१६. बौद्धों का एक व्रत (को॰) ।
१७. एक प्रकार का व्रत (को॰) ।
१८. मेघ । बादल (को॰) ।
१९. चित्र । तस्वीर (को॰) ।
२०. धन । संपत्ति । (को॰) ।
२१. एक प्रकार के शैव (को॰) । यौ॰—शंबरघ्न, शंबरदारण, शंबररिपु = कामदेव या प्रद्युम्न ।
शंबर २ वि॰
१. अति उत्तम । बहुत बढ़िया ।
२. भाग्यवान् ।
३. सुखी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शम्बर m. N. of a demon (in RV. often mentioned with Śuṣṇa, Arbuda, Pipru &c.; he is the chief enemy of Divo-dāsa Atithigva, for whose deliverance he was thrown down a mountain and slain by Indra; in epic and later poetry he is also a foe of the god of love), RV. &c. &c.
a cloud, Naigh. i, 10
a weapon, Sāy. on RV. i, 112, 14
war, fight, L.
a kind of deer, Vās.; Bhpr.
a fish or a kind of fish, L.
Terminalia Arunja, L.
Symplocos Racemosa, L.
a mountain in general or a partic. mountain, L.
best, excellent, L.
= चित्रक, L.
N. of of a Jina, L.
of a king, Vās. (v.l. for शम्बरण and सं-वरण)
of a juggler (also called शम्बरसिद्धि), Ratnāv.
शम्बर n. water, Naigh. i, 12 (but, Sāh. censures the use of शम्बर in this sense)
power, might, Naigh. ii, 9
sorcery, magic, Kathās. (printed सं-वर)
any vow or a partic. vow (with Buddhists), L.
wealth, L.
= चित्र, L.
(pl.) the fastnesses of Śambara, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शंबर a. [शंब्-अरच्] Best, excellent. --रः 1 N. of a demon slain by Pradyumna, q v. --2 A mountain. --3 A kind of deer. --4 A Jina. --5 N. of the trees चित्रक, लोध्र, and अर्जुन. --6 A kind of fish. --7 War. --रं 1 Water. --2 A cloud. --3 Wealth. --4 A rite or religious observance --Comp. --अरिः, सदनः epithets of Pradyumna or the god of love. --असुरः the demon Sambara.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम्बर न० शम्ब--अरन् । १ जले २ धने ३ व्रते रत्नमा० । ४ चित्रे च ५ बौद्धव्रतभेदे हेमच० । ६ मृगभेदे ७ दैत्यभेदे पु० मेदि० ८ मत्स्यभेदे ९ पर्वतभेदे १० जिनभेदे पु० विश्वः । ११ युद्धे पु० १२ श्रेष्ठे त्रि० धरणिः १३ चित्रकवृक्षे १४ लोध्रे १५ अर्जुनवृक्षे च पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5084,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम्बरं, क्ली, सलिलम् । व्रतम् । वित्तम् । इति नानार्थरत्नमाला ॥ चित्रम् । बौद्धव्रतविशेषः । इति विश्वहेमचन्द्रौ ॥ (मेघः । यथा, ऋग्वेदे । २ । २४ । २ । “अदर्द्दर्मन्युना शम्बराणि ॥” “शम्बराणि मेघनामैतत् मेघान् व्यदर्द्दः वर्ष- णार्थं विदारितवान् ॥” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
शम्बरः, पुं, मृगविशेषः । दैत्यविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १ । ५१ । ६ । “अरन्धयो तिथिग्वाय शम्बरम् ।” “शम्बरं एतन्नामानमसुरम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ यथा च महाभारते । १ । ६५ । २२ । “शम्बरो नसुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः । असिलोमा च केशी च दुर्ज्जयश्चैव दानवः ॥”) मत्स्यविशेषः । शैवविशेषः । जिनभेदः । इति विश्वः ॥ युद्धम् । श्रेष्ठः । इति धरणिः ॥ चित्रकवृक्षः । लोध्रः । अर्ज्जुनवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ शम्बरासुरस्य वधोपाख्यानं श्रीभागवते १० स्कन्धे ५५ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-023-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शंबर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें