🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दनु
danu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दनु १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दक्ष की एक कन्या जो कश्यप को ब्याही थी । विशेष—इसके चालीस पुत्र हुए थे जौ सब दानव कहलाते है । उनके नाय ये हैं—विप्रचित्त, शंबर, नमुचि, पुलोमा, असिलोमा, केशी, दुर्जय, अयःशिरी, अश्वशिरा, अश्वशंकु, गगनमूर्धा स्वर्भानु, अश्व, अश्वपति, घूपवर्वा, अजक, अश्वीग्रीव, सूक्ष्म, तुहुंड़ एकपद, एकचक्र, विरूपाक्ष, महोदर, निचंद्र, निकुंभ कुजट, कपट, शरभ शलभ सूर्य, चंद्र, एकाक्ष, अमृतप, प्रलब, नरक, वातापी शठ, गविष्ठ, वनायु और दीघजिह्व । इनमें जो चंद्र और सूर्य नाम आए हैं वै देवता चंद्र और सूर्य से भिन्न हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दनु f. N. of a daughter of Dakṣa (by Kaśyapa [or दनायू, ŚBr. i, 6, 3, 9], mother of the Dānavas), MBh. i, 2520 ff.; Hariv.; R. iii, 20; VP. &c., VarBṛS.
दनु m. N. of a son of Śrī (also called Dānava; originally very handsome, but changed into a monster [कबन्ध] by Indra for having offended him), R. iii f.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (468,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दनुः f. N. of one of the daughters of Dakṣa given in marriage to Kaśyapa and mother of the Dānavas. -- m. N. of a monster, son of Śrī, cursed by Indra and killed by Rāma and Lakṣmaṇa. He had a headless trunk, and hence called दनुकबंध. --Comp. --जः, --पुत्रः, --संभवः, --दूनुः a demon. ˚अरिः, --द्विष् m. a god.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दनु स्त्री दक्षकन्याभेदे सा च कश्यपर्षिपत्नी दानवमाता । “प्रजज्ञिरे महाभाया दक्षकन्यास्त्रयोदश । अदिति- र्द्दितिर्द्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा । क्रोधा प्रधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः । कद्रूश्च मनुज- व्याघ्र! दक्षकन्यैव भारत । एतासां वीय्यं सभ न्नं पुत्रपौत्रमनन्तकम् । “चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत । तेषां पथमजो राजा विप्रक्षित्ति- र्महायशाः । सात्ररो नमुचिश्चेव पुलोमा चेति विश्रुतः । असिलोमा च केशी च दुर्ज्जनश्चैवादानवः । अयः- शिरा अश्वश्विरा अश्वशङ्कुश्च वीर्य्यवान् । तथा गगनमूर्द्धा च वेगवान् केतुमांश्च सः । स्वर्भानुरश्वा- ऽश्वपतिर्वृषपर्य्याजक्रस्तथा । अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहु- [] ण्डश्च महाबलः । एकपादेकवक्रच विरूपाक्षमहो- दरौ । निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुजटः कपटस्तथा । शरभः शलभश्चैव सूर्य्यचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्वंशे दानवाः परिकीर्त्तिताः । अन्यौ तु खलु देवानां सूर्य्याचन्द्रमसौ स्मृतौ । अन्यौ दानवमुख्यानां सूर्य्यचन्द्रमसौ तथा । इमे च वंशाः प्रथिताः सत्त्वे- वन्तो महाबलाः । दनुपुत्रा महाराज! दश दानव- वंशजाः । एकाक्षोऽमृतपो वीरः प्रलम्बनरकावपि । वातापिः शक्रतपनः शठश्चैव महासुरः । गविष्ठश्च वनायुश्च दीर्घजिह्वश्च दानवः । असंख्येयाः स्मृता- स्तेषां पुत्राः पौत्राश्च भारत!” भा० आ० ६५ अ० । दनो- रपत्यम् अण् । दानव दनोरपत्ये पुंस्त्री स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3463-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दनुः, स्त्री, कश्यपपत्नी । सा दक्षकन्या दानवमाता च । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, मत्स्यपुराणे ६ अध्याये । “कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्त्रपौत्त्रकान् । अदितिर्दितिर्दनुश्चैव अरिष्टा सुरसा तथा ॥ सुरभिर्विनता तद्वत् ताम्रा क्रोधवशा इरा । कद्रूर्विश्वा मुनिस्तद्वत्तासां पुत्त्रान्निबोधत ॥” “दनुः पुत्त्रशतं लेभे कश्यपाद् बलदर्पितम् । विप्रचित्तिः प्रधानोऽभूत् येषां मध्ये महाबलः ॥ द्विमूर्द्धा शकुनिश्चैव तथा शङ्कुशिरोधरः । अयोमुखः शम्बरश्च कपिलो वामनस्तथा ॥ मरीचिर्मेघवांश्चैव इरा गर्भशिरास्तथा । विद्रावणश्च केतुश्च केतुवीर्य्यः शतह्रदः ॥ इन्द्रजित् सत्यजिच्चैव वज्रनाभस्तथैव च । एकचक्रो महाबाहुर्वज्राक्षस्तारकस्तथा ॥ असिलोमा पुलोमा च बिन्दुर्बाणो महासुरः । स्वर्भानुर्वृषपर्व्वा च एवमाद्या दनोः सुताः ॥” दानवविशेषे, पुं । यथा, गोः रामायणे कबन्ध- स्योक्तौ । ३ । ७५ । २४ । “श्रियोमां मध्यमं पुत्त्रं दनुं नाम्ना च दानवम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-681-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें