🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:34:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्जुन
arjuna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद के और नाम (1.5.14) अवदात · सित · गौर · वलक्ष · धवल
अर्जुन वृक्ष के नाम (2.4.45) नदीसर्ज · वीरतरु · इन्द्रद्रु · ककुभ
घास (सामान्य) (2.4.167) तृण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्जुन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह वृक्ष जो दक्खिन से अवध तक नदियों के किनारे होता है । विशेष—यह बरमा और लंका में भी होता है । इसके पत्ते टसर के कीड़ों को खिलाए जाते हैं । छाल, चमड़ा, सिझाने, रंग बनाने तथा दवा के काम में आती है । इससे एक स्वच्छ गोंद निकलती है जो दवा के काम में आती है । लकड़ी से खेती के औजार तथा नाव और गाड़ी आदि बनती है । इसको जलाने से राख में चूने का भाग अधिक निकलता है । पर्या॰—शिवभल्ल । शंबर । ककुम । काहु ।
२. पाँच पांड़वों में से मँझले का नाम । ये बड़े वीर और धनु- र्विद्या में निपुण थे । पर्या॰—फाल्गुन । जिष्णु । किरीटी । श्वेतवाहन । वृहन्नल । धनंजय । पार्थ । कपिध्वज । सव्यसाची । गांडीवधन्वा । गांडीवी । वीभत्सु । पांडुनंदन । गुडाकेश । मध्यम पांडव । विजय । राधाभेदी ऐंद्रि ।
२. हैहयवंशई एक राजा । सहस्त्रार्जुन ।
४. सफेद कनैल ।
५. मोर ।
६. आँख का एक रोग जिसमें आँख में सफेद छीटे पड़ जाते हैं । फूली ।
७. एकलौना बेटा ।
८. अर्जुन (वैदिक) ।
९. इंद्र [को॰] ।
१०. चाँदी [को॰] ।
११. सोना [को॰] ।
१२. दूब [को॰] ।
१३. सफेद रंग [को॰] ।
अर्जुन २ वि॰
१. उज्वल । सफेद ।
२. शुभ्र । स्वच्छ ।
अर्जुन बदर संज्ञा पुं॰ [सं॰] अर्जुन नामक पौधे का रेशा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्जुन mfn. (cf. ऋज्र and √ रज्) white, clear (the colour of the day, RV. vi, 9, 1; of the dawn, RV. i, 49, 3; of the lightning; of the milk; of silver, &c.)
made of silver, AV. iv, 37, 4
अर्जुन m. the white colour, L.
a peacock, L.
cutaneous disease, Sāy. on RV. i, 122, 5
the tree Terminalia Arjuna, W. & A.
N. of a man, RV. i, 122, 5
of Indra, VS.; ŚBr.
of the third of the Pāṇḍava princes (who was a son of Indra and Kuntī), MBh. &c.
of a son of Kṛtavīrya (who was slain by Paraśurāma), ib.
of a Śākhya (known as a mathematician)
of different other persons
the only son of his mother, L.
अर्जुन (अम्), n. silver, AV. v, 28, 5 and 9
gold, L.
slight inflammation of the conjunctiva or white of the eye, Suśr.
a particular grass (used as a substitute for the Soma plant), PBr. &c.
(= रूप) shape, Naigh.
अर्जुन m. pl. the descendants of Arjuna, Pāṇ. ii, 4, 66, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्जुन a. [अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ. 3. 58] (ना-नी f.). 1 White, clear, bright, of the colour of day; अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च Rv. 6. 9. 1; पिशंगमौंजीयुजमर्जुनच्छविं Śi. 1. 6. --2 Silvery. --नः 1 The white colour. --2 A peacock. --3 A sort of cutaneous disease. --4 A tree (Mar. अर्जुनसादडा), with useful rind. --5 N. of the third Pāṇḍava who was a son of Kuntī by Indra and hence called ऐंद्रि also. [Arjuna was so called because he was ‘white’ or ‘pure in actions’ (पृथिव्यां चतुरंतायां वर्णोमे दुर्लभः समः । करोमि कर्म शुद्धं च तेन मामर्जुनं विदुः). He was taught the use of arms by Droṇa and was his favourite pupil. By his skill in arms he won Draupadī at her Svayaṃvara (see Draupadī). For an involuntary transgression he went into temporary exile and during that time he learnt the science of arms from Paraśurāma. He married Ulūpī, a Nāga Princess, by whom he had a son named Irāvat, and also Citrāṅgadā, daughter of the king of Maṇipura, who bore him a son named Babhruvāhana. During this exile he visited Dvārakā, and with the help and advice of Kṛṣṇa succeeded in marrying Subhadrā. By her he had a son named Abhimanyu. Afterwards he obtained the bow Gāṇḍīva from the god Agni whom he assisted in burning the Khāṇḍava forest. When Dharma, his eldest brother, lost the kingdom by gambling, and the five brothers went into exile, he went to the Himālayas to propitiate the gods and to obtain from them celestial weapons for use in the contemplated war against the Kauravas. There he fought with Śiva who appeared in the disguise of a Kirāta; but when he discovered the true character of his adversary he worshipped him and Śiva gave him the Pāśupatāstra. Indra, Varuṇa, Yama and Kubera also presented him with their own weapons. In the 13th year of their exile, the Pāṇḍavas entered the service of the King of Virāṭa and he had to act the part of a cunuch, and music and dancing master. In the great war with the Kauravas Arjuna took a very distinguished part. He secured the assistance of Kṛṣṇa who acted as his charioteer and related to him the Bhagavadgītā when on the first day of the battle he hesitated to bend his bow against his own kinsmen. In the course of the great struggle he slew or vanquished several redoubtable warriors on the side of the [] Kauravas, such as Jayadratha, Bhīṣma, Karṇa &c. After Yudhiṣṭhira had been installed sovereign of Hastināpura, he resolved to perform the Aśvamedha sacrifice, and a horse was let loose with Arjuna as its guardian. Arjuna followed it through many cities and countries and fought with many kings. At the city of Maṇipura he had to fight with his own son Babhruvāhana and was killed; but he was restored to life by a charm supplied by his wife Ulūpī. He traversed the whole of Bharata khaṇḍa and returned to Hastināpura, loaded with spoils and tributes, and the great horse-sacrifice was then duly performed. He was afterwards called by Kṛṣṇa to Dvārakā amid the intestine struggles of the Yādavas and there he performed the funeral ceremonies of Vasudeva and Kṛṣṇa. Soon after this the five Pāṇḍavas repaired to heaven having installed Parīkṣit-the only surviving son of Abhimanyu-on the throne of Hastināpura. Arjuna was the bravest of the Pāṇḍavas, high-minded, generous, upright, handsome and the most prominent figure of all his brothers. He has several appellations, such as Pārtha, Guḍākeśa, Savyasācī, Dhanaṃjaya, Phālguna, Kirīṭin, Jiṣṇu, Śvetavāhana, Gāṇḍīvin &c. &c.] --6 N. of Kārtavīrya, slain by Paraśurāma. See कार्तवीर्य. --7 N. of a country Bṛ. S. 14. 25. --8 The only son of his mother. --9 N. of Indra. --नी 1 A procuress, bawd. --2 A cow. --3 A kind of serpent. --4 N. of Uṣā wife of Aniruddha. --5 N. of a river commonly called करतोया. --6 (न्यौ, --न्यः dual and pl.) N. of the constellation Phalgunī. --नं 1 Silver. --2 Gold. --3 Slight inflammation of the white of the eye. --4 Grass. --नाः (pl.) The descendants of Arjuna. --Comp. --उपमः the teak tree; also शाकदुम and महापत्राख्यवृक्ष. --कांड a. having a white stem or appendage. --छवि a. white, of a white colour. --ध्वजः ‘white-bannered’, N. of Hanūmat. --पाकी N. of a plant and its fruits.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0165-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्जुन पु० अर्ज्ज--उनन् । स्वनामख्याते १ वृक्षे, “सोऽङ्गणा- न्निःसृतः कृष्णः कर्षमाण ऊदूखलम् । यमलाभ्यां प्रवृत्ताभ्यामर्ज्जुनाभ्यां निवारितः । मध्यान्निश्चक्राम तयोः शिशुः कर्षन्नुदूखलम् । तत्तस्य कर्षतो बद्धं तिर्य्य- ग्गतमुदूखलम् । लग्नं ताभ्यां समूलाभ्यामर्ज्जुनाभ्याञ्चकर्ष सः । तावर्ज्जुनौ कृष्यमाणौ तेन बालेन वक्षसा । समूलविटपौ भग्नौ स च मध्ये जहास वै” इति हरिवं० । “कदम्बंसर्जार्जुननीपकेतकी” ऋतु० । २ मध्यमपाण्डवे शुद्धचरितत्वान्मध्यमपाण्डवस्यार्ज्जुनत्वम् । “पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्ण्णीमे दुर्लभः समः । करोमि कर्म्म शुद्धञ्च तेन मामर्ज्जुनं विदुः” भा० वि० प० उत्तरं प्रति तस्य स्वनामव्युत्पत्तिकथनम् । स च पाण्डोः क्षेत्रे कुन्त्यां शक्रेण जनितः “एवमुक्ता ततः शक्र- माजुहाव यशस्विनी अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जु- नम् । जातमात्रे कुमारे तु वागुवाचाशरीरिणी । महा- गम्भीरनिर्घोषा नभोनादयतीव ह । शृण्वतां सर्व्वभूतानां तेषां चाश्रमवासिनाम् । कुन्तीमाभाष्य विस्पष्टमुवाचेदं शुचिस्सिताम् । कार्त्तवीर्य्य समः कुन्ति! शिवतुल्यपराक्रमः । एष शक्र इवाजय्यो यशस्ते प्रथयिष्यति । अदित्या विष्णुना प्रीतिर्य्यथाऽभूदभिवर्द्धिता । तथाविष्णुसमः प्रीतिं वर्ध- यिष्यति तेऽर्जुनः” । भा० आ० प० । “पार्थः कर्ण्णबधाय मार्गणगणान् यानर्ज्जुनः संदघे” लीला० ३ हैहयाधिपे कार्त्तवीर्य्ये “एतस्सिन्नेव काले तु कृतवीर्य्यसुतोबली । [] अर्ज्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयाधिपः । दत्तात्रेय- प्रसादेन राजा बाहुसहस्रवान् । चक्रवर्त्ती महातेजा विप्राणामाश्वमेधिके । ददौ स पृथिवां सप्तद्वीपां सवन- पर्व्वताम्” । हरिवं० ४ करवीरे, ५ मयूरे, “तृणाख्याया- मित्युक्तेः” ६ तृणे ७ धवले । ८ शुभ्रतागुणवति त्रि० । “अहश्च कृष्णमहरर्ज्जुनं च” ऋ० ६, ९, १, “अर्ज्जुनं सौरेण तेजसा शुक्लवर्णम् भा० । “कृष्णा रूपाण्यर्ज्जुना वि वो मदे विश्वा” ऋ० १०, २१, ३ “हे अग्ने! त्वं कृष्णा कृष्णान्यर्ज्जुना अर्ज्जुनानि श्वेतवर्णानि” भा० “पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्ज्जुनच्छविम्” माघः । (आजनि) इति ख्याते ९ नेत्ररोगभेदे” “एकोयः शशरुधिरोपमस्तु विन्दुः शुक्रस्थो भवतितदर्ज्जुनं वदन्ति” माधवः । एफस्या- मातुरेकस्मिन् १० पुत्रे मेदि० ११ इन्द्रे “अर्ज्जुनोवै इन्द्रोयदस्य गुह्यं नाम” शत० व्रा० । अर्जुनस्यापत्यम् इञ् । आर्जुनिः आभिमन्यौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्जुनं, क्ली, (अर्ज + उनन् ।) तृणं । नेत्ररोगः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ तस्य लक्षणं । “एको यः शशरुधिरोपमस्तु विन्दुः शुक्रस्थो भवति तदर्जुनं वदन्ति” । इति माधवकरः ॥ (“नीरुक् श्लक्ष्णोऽर्जुनं विन्दुः शशलोहितलो- हितः” इति वाभटश्च ।)
अर्जुनः, पुं, (अर्ज + उनन् ।) पाण्डुराजस्य तृतीय- पुत्रः । स नु इन्द्रात् कुन्तीगर्भे जातः । तत्पर्य्यायः । फाल्गुनः २ जिष्णुः ३ किरीटी ४ श्वेतवाहनः ५ बीभत्सुः ६ विजयः ७ कृष्णः ८ सव्यसाची ९ धनञ्जयः १० । इति विराटपर्ब्ब । पार्थः ११ शक्रनन्दनः १२ गाण्डीवी १३ मध्यमपाण्डवः १४ श्वेतवाजी १५ कपिध्वजः १६ राधाभेदी १७ सुभद्रेशः १८ गुडाकेशः १९ वृहन्नलः २० । इति जटाधरः ॥ ऐन्द्रिः २१ । इति भूरिप्रयोगः ॥ * ॥ स्वनामख्यातवृक्षविशेषः । आजन इति भाषा । तत्पर्य्यायः । नदीसर्जः २ वीरतरुः ३ इन्द्रद्रुः ४ ककुभः ५ । इत्यमरः ॥ शम्बरः ६ पार्थः ७ चित्रयोधीः ८ धनञ्जयः ९ वैरातङ्कः १० किरीटी ११ गाण्डीवी १२ शिवमल्लकः १३ सव्यसाची १४ कर्णारिः १५ करवीरकः १६ कौन्तेयः १७ इन्द्र- सूनुः १८ वीरद्रुः १९ कृष्णसारथिः २० पृथाजः [] २१ फाल्गुनः २२ धन्वी २३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तत्पर्य्यायगुणाः । “ककुभोऽर्जुननामाख्यो नदीसर्जश्च कीर्त्तितः । इन्द्रद्रुर्वीरवृक्षश्च वीरश्च धवलः स्मृतः ॥ ककुभः शीतलो भग्नक्षतक्षयविषास्रजित् । मेदोमेहव्रणान् हन्ति तुवरः कफपित्तहृत्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ अस्य गुणाः । क्षतभग्नरक्त- स्तम्भनमूत्रकृच्छ्ररोगे पथ्यत्वं । इति राजवल्लभः ॥ कषायत्वं । उष्णत्वं । व्रणशोधनत्वं । कफपित्तश्रम- तृष्णार्त्तिनाशित्वं । वायुरोगप्रकोपकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ (अस्य व्यवहारो यथा, -- “अर्ज्जुनस्य त्वचा सिद्धं क्षीरं दद्याद्धृदामये” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहः ॥) कार्त्तवीर्य्यार्ज्जुनः । माहिष्मती नाम पुरी तस्य राजधान्यासीत्, स खलु भुजवीर्य्येण सप्तद्वीपां धरामजयत् । योगाद् बाहुसहस्रञ्च लब्धवान् । “तस्य बाहुसहस्रन्तु युध्यतः किल भारतः ! । योगात् योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया ॥ तेनेयं पृथिवी सर्व्वा सप्तद्वीपा सपर्ब्बता । ससमुद्रा सनगरा उग्रेण विधिना जिता ॥ तेन सप्तसु द्वोपेषु सप्तयज्ञशतानि वै । प्राप्तानि विधिना राज्ञा श्रूयन्ते जनमेजय” ॥ “योऽज्जुनेनार्ज्जनस्तुल्यो द्विबाहुर्ब्बहुबाहुना” । इति महाभारते ।) मयूरः । मातुरेकसुतः । इति मेदिनी ॥ श्वेतवर्णः । तद्वति त्रि । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-104-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्जुन" आता है (39)
फल्गुन अर्जुनकर्णजित् अर्जुनसुभद्रेश अर्जुनकपिध्वज अर्जुनश्वेतवाही अर्जुनगांडीवी अर्जुनफाल्गुनि अर्जुनराधावेधी अर्जुनवानरकेतन वानरकेतु, वानरध्वज संज्ञा पुं॰ कपिव्वज । अर्जुनसव्यसाची अर्जुन । विशेष—कहते हैं कि अर्जुन दाहिने हाथ से भी तीर चला सकते थे और …सितद्रुम शुक्लवर्ण का वृक्ष । अर्जुनशक्रात्मज अर्जुनपारथ पार्थ । अर्जुनसुनर अर्जुन । (डिं॰)पृथातनय युधुष्ठिर, अर्जुन, भीम (विशेषतः अर्जुन)कृष्णसखा अर्जुनवार्त्तघ्न अर्जुनकृष्णसरथि अर्जुननर विष्णुवासव इंद्रतपस्य कुंद पुष्पजिष्णु जीतनेवाला । विजय प्राप्त करनेवाला । विजयीगुडाकेश शिव । महादेवश्वेतहय इंद्र का घोड़ा । उच्चैः श्रवापाकशासनि इंद्र का पुतद्र जयंतकपिरथ श्रीरामचंद्र जीकिरीटी इंद्रवृहन्नल बाहु । बाँहश्वेतवाह (सफेद घड़िवाले) इंद्रवासवि इंद्र के पुत्र—विजयी वह जिसने विजय प्राप्त की हो । विजय करनेवाला । जीतनेवालाशब्दवेधी वह मनुष्य जो आँखों से बिना देखे हुए केवल शब्द से दिशा का ज्ञान करके कि…चित्रयोधी विचित्र युद्ध करनेवाला । भारी योद्धाश्वेतवाजी सफेद घोड़ासुरपतितनय इंद्र का पुत्र, जयंतभरय †पु संज्ञा पुं॰सेतवाह पु संज्ञा पुं॰अनीलवाजी सफेद घोड़ेवाला पुरुषन्यग्रोधादि गण संज्ञा पुं॰ वैद्यक में वृक्षों का एक गण या वर्ग जिसके अंतर्गत ये वृ…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें