🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:20:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ककुभ
kakubha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक' (1.7.8) प्रसेवक
अर्जुन वृक्ष के नाम (2.4.45) नदीसर्ज · वीरतरु · इन्द्रद्रु · अर्जुन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ककुभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अर्जुन का पेड़ ।
२. वीणा का एक अंग । वीणा के ऊपर का वह अंग जो मुड़ा रहता है । प्रसेक्क । विशेष — कोई कोई नीचे के तूबे को भी ककुभ कहते हैं ।
३. एक राग ।
४. एक छंद जो तीन पदों का होता है । इसके पहले पद में ८, दूसरे में १२ और तीसरे में १८ वर्ण होते हैं ।
५. दिशा ।
६. कुटज फूल (को॰) । ७ दैत्यों के एक राजा का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ mfn. lofty, excelling, distinguished, VS.; TS.
ककुभ (अस्), m. a kind of evil spirit, AV. viii, 6, 10
a kind of bird, Svapnac.
the tree Terminalia Arjuna, MBh.; Suśr. &c.
a part of the Indian lute called the belly (a wooden vessel covered with leather placed under its neck to render the sound deeper, or a crooked piece of wood at the end of the lute), L.
(in mus.) a particular Rāga or mode
a kind of disease, L.
N. of a man g. तिक-कितवादि, Pāṇ. ii, 4, 68
of a mountain, BhP.
ककुभ (अम्), n. the flower of Terminalia Arjuna, Kāvyād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (241,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ a. Ved. Distinguished, superior. --भः 1 A crooked piece of wood at the end of the lute. --2 The tree Arjuna; ककुभसुरभिः शैलः U. 1. 33. --3 A kind of goblin or evil spirit. --4 One of the Rāgas or personified musical modes. --भा 1 Space; quarter. --2 One of the Rāgiṇīs. --भं A [] flower of the Kuṭaja tree; Me. 22. --Comp. --अदनी ‘food of the sky,’ a kind of fragrance or perfume.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभ पु० कं वातं स्कुभ्नाति स्कुन्भ--क पृषो० । वीणाङ्गे, त- स्याः स्वरगाम्भीर्य्यसम्पादनार्थमधोबद्धालाबूमयभाण्डे । कस्य वातस्य कुः पूमिः भात्यस्मात् ककु + भा--क । विस्तीर्ण्णशा- खाभिः वातभूमिप्रकाशकेऽर्ज्जनवृक्षे, च तद्गुणादि भाव- प्रका० उक्तं यथा “ककुभः शीतलोभग्नक्षतक्षयावषास्रजि- त् । मेदोमेहव्रणान् हन्ति तुवरः कफपित्तहृत् । “भध्येसमुद्रं ककुभः पिशङ्गी” माघः तांस्तण्डुलोन्नति- निम्नोत्तानविस्तीर्ण्णकुक्षौ ककुभोलूखले” दशकु० कालक्षेपं ककुभमुरभौ पर्व्वते पर्वते ते” मेघदू० । ३ रागभेदे च ४ रा- गिणीभेदे स्त्री । ककुभ इवाचरति ककुभ + क्विप्--अच् । ५ म- च्चति त्रि० निघ० “ककुभं रूपं वृषभस्य रोचते” यजु० ८, ४९ । ककुभं महत्” वेददी०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1606,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभः, पुं, (कस्य वातस्य कुः भूमिः स्थानं प्रकाश- रूपविशेष इति यावत् भात्यस्मात् । ककु + भा + कः । यद्वा कं वातं स्कुभ्नाति विस्तारयति । क + स्कुम्भ + कः + पृषोदरादित्वात् सलोपः ॥) अर्ज्जु- नवृक्षः । (यथा, चक्रपाणिदत्तकृतसंग्रहे ॥ “गोधूमककुभचूर्णं छागपयोगव्यसर्पिषा पक्वम् । मधुशर्करासमेतं समयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम् ॥ मूलं नागबलायास्तु चूर्णं दुग्धेन पाययेत् । हृद्रोगश्वासकासघ्नं ककुभस्य च वल्कलम् ॥ रसायनं परं बल्यं वातजिन्मासयोजितम् । संवत्सरप्रयोगेन जीवेत् वर्षशतं नरः” ॥) वीणाङ्गम् । तत्पर्य्यायः । प्रसेवकः २ । इत्यमरः ॥ १ । ७ । ७ ॥ वीणाप्रान्तवक्रकाष्ठम् । दण्डाधःशब्द- गाम्भीर्य्यार्थंदारुमयं भाण्डं यच्चर्म्मणाच्छाद्य दीयते तत्रेत्यन्ये । वीणास्थितालावुफले इत्यपरे । इति भरतः ॥ रागविशेषः । इति मेदिनी ॥ (शिवः । यथा महाभारते १३ । शिवसहस्रनाम- कीर्त्तने १७ । १३० । “हर्य्यक्षः ककुभो वज्री शतजिह्वः सहस्रपात्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-003-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें