🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:32:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ककुभ्
kakubh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक' (1.7.8) प्रसेवक
अर्जुन वृक्ष के नाम (2.4.45) नदीसर्ज · वीरतरु · इन्द्रद्रु · अर्जुन
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ् प्, f. (cf. ककुद्) a peak, summit, RV.
space, region or quarter of the heavens, BhP.; Mṛcch.; Kathās. &c.
N. of a metre of three Pādas (consisting of eight, twelve, and eight syllables respectively; so called because the second Pāda exceeds the others by four syllables), RPrāt. 889; AV. xiii, 1, 15; VS.; ŚBr. &c.
unornamented hair or the hair hanging down like a tail, L.
a wreath of Campaka flowers, L.
splendour, beauty, L.
a Śāstra or science, L.
a Rāgiṇī or mode of music, L.
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma (as a personified quarter of the sky), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (241,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ् f. 1 A direction, quarter of the compass; वियुक्ताः कांतेन स्त्रिय इव न राजंति ककुभः Mk. 5. 26; Śi. 9. 25, 3. 33. --2 Splendour, beauty. --3 A wreath of Campaka flowers. --4 A sacred treatise or Śāstra. --5 A peak, summit. --6 A Rāgiṇī or personified mode of music. --7 The personified quarter of the sky. --8 Breath, animation. --9 Unornamented hair; or hair hanging down as a tail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभ् स्त्री कं प्रकाशं स्कु भ्नाति स्कुन्भ--क्विप् पृषो० । १ दिशि, २ शोभायाम्, ३ चम्पकमालायाम्, ४, शास्त्रे, ५ रागिणीभेदे च । “अष्टौ व्यख्यत् ककुभः पृथिव्याः” ऋ० १, ५८, १ । “दाधर्य्य प्राचीं ककुभं पृथिव्याः” ७, ९, २ । ६ प्राणे । “ककुपछन्दः” यजु० १५, ४ । “कं सुखं शरीरे स्कुभ्राति धारयतीति ककुप्, कं सुखं कोपयतिदीपयतीति कुपदीप्तौ चुरादि क्विप् । पूर्वत्रपक्षे सलोपश्छान्दसः ककुप् प्राणः “प्राणो वै ककुप् छन्दः इति श्रुतेः” वेददी० । द्विती- यपक्षे पान्तमिति भेदः । वैदिके ७ छन्दोभेदे । “उक्षा वयः ककुप्छन्दः” यजु० १४, ९ “आद्यन्तावष्टाक्षरौ पादौ मध्यमौ द्वादशाक्षरौ ककुप्” वेददी० । कात्या० सर्व्वा० ५ अ० । “द्वितीयमुष्णिक् त्रिपदान्त्यो द्वादशकः आद्यश्चेत् पुर उष्णिक् मध्य मश्चेत् ककुप्” इति तल्लक्षण मुक्तम् । “सर्वाः ककुभः” आश्व० श्रौ० ६, १, २ । ककुबरागिणीरूपमुक्तम् संगीतदामो “पीतं वसाना वसनं सकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना । विलोकयन्ती कक- भोऽतिभीता मूर्त्तिः प्रदिष्ठा ककुभस्तथेयम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1606,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभ्, स्त्री, (कं सुखं आनन्दं स्कुभ्नाति विस्तारयति या पृषोदरादित्वात् सलोपः ।) रागिणीविशेषः । तस्या नामान्तरम् । कुहुः । तस्या लक्षणम् । “पीतं वसाना वसनं सुकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना । विलोकयन्ती ककुभोऽतिभीता मूर्त्तिः प्रदिष्टा ककुभस्तथेयम्” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (दिक् । यथा, मागवते । २ । ७ । २५ । “वक्षःस्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाहदन्तैर्विडम्बितककु- ब्जुष ऊढहासम्” ॥ दक्षकन्या । सैव घर्म्मपत्नी । गथा तत्रैव । ६ । ६ । ४ । [] “भानुर्लम्बा ककुब् जामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-003-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें