🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आशा
āśā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आशा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अप्राप्त के पाने की इच्छा और थोड़ा बहुत निश्चय । जैसे,—(क) आशा लगाए बैठे हैं, देखें कब उनकी कृपा होती है । (ख) आशा मरे, निराशा जीए ।
२. अभिलषित वस्तु की प्राप्ति के थोड़े बहुत निश्चय से संतोष । जैसे,—आशा है, कल रुपया मिल जायगा । क्रि॰ प्र॰—करना । —तोड़ना । —लगाना । —रखना । मुहा॰—आशा टूटना=आशा न रहना । आशा भंग होना । जैसे, —तुम्हारे नहीं कर देने से हमारी इतने दिनों की आशा टूट गई । आशा तोड़ना=किसी को निराश करना । जैसे,—इस तरह किसी की आशा तोड़ना ठीक नहीं । आशा देना=किसी को उम्मेद बँधाना । किसी को उसके अनुकूल कार्य करने का वचन देना । जैसे,—किसी को आशा देकर धोखा देना ठीक नहीं है । आशा पूजना=आशा पूरी होना । आशा पूरी होना= इच्छा और संभावना के अनुसार किसी कार्य या घटना का होना । जैसे,—बहुत दिनों पर हमारी आशा पूरी हुई । आशा पुरी करना=किसी की इच्छा और निश्चय के अनुसार कार्य करना । आशा बँधना=आशा उत्पन्न होना । जैसे,—रोग कमी पर है, इसी से कुछ आशा बँधती है । आशा- बाँधना=आशा करना । यौ॰—आशातीन । आशापाश । आशाबद्ध । आशाभंग । आशारहित । आशावान् । निराश । हताश ।
३. दिशा । यौ॰—आशागज=दिग्गज । आशापाल=दिक्पाल । आशावसन= दिगंबर । उ॰—आशावसन व्यसन यह तिनहीं । रघुपति चरित होहिं तहँ सुनहीं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. दक्ष प्रजापति की एक कन्या ।
५. संगीत में एक रोग जो भैरव राग का पुत्र कहा जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-शा f. wish, desire, hope, expectation, prospect, AV.; ŚBr.; ChUp.; R.; Śak.; Kathās.; Pañcat. &c.
Hope personified as the wife of a Vasu, Hariv.
as the daughter-in-law of Manas, Prab.
(for 2. आशा See s.v.)
2. आशा f. (√ 1. अश्; for 1. आशा See आ-√ शंस्), space, region, quarter of the heavens, RV.; AV.; TS.; R.; MBh.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (157,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आशा [आसमंतात् अश्नुते आ-अश्-अच्] 1 (a) Hope, expectation, prospect; तामाशां च सुरद्विषां R. 12. 96; आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखं Subhāṣ.; त्वमाशे मोघाशे Bh. 3. 6; so भग्न, ˚हत, ˚निराश &c. (b) Wish, desire (in Bh. 3. 25 आशा is compared to a river). --2 False hope or expectation. --3 Space, region, quarter of the compass, direction; अगस्त्याचरितामाशामनाशास्यजयो ययौ R. 4. 44; Ki. 7. 9. --Comp. --अन्वित, --जनन a. hopeful, inspiring hope; V. 3. 9. --कृत a. attended with the hope of success. --गजः a guardian elephant of a quarter or point of the compass; see अष्टदिग्गज. --तंतुः a thread of hope, slender hope; Māl. 4. 3, 9. 26. --पालः a guardian or regent of the regions or quarters; see अष्टदिक्पाल. --पिशाचिका deceptive or illusive hope, phantom of hope. --पुरगुग्गुलुः or --संभवः a kind of Bdellium. --प्राप्त a. successful (= प्राप्ताश). --बंधः {1} the tie or bond of hope, confidence, trust, expectation; गुर्वपि विरहदुःखमाशाबंधः साहयति Ś. 4. 15; Ve. 6. 25; V. 3; U. 3; Me. 10. {2} consolation. {3} a spider's web. --भंगः disappointment. --वह a. inspiring hope. --(हः) N. of a son of heaven. --विभिन्न a. [] disappointed in expectation. --हीन a. despairing, despondent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0264-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आशा स्त्री समन्तात् अश्नुते आ + अश--अच् । दिशि, “अगस्त्याचरितामाशामनाशास्यजयोययौ” रघुः “कर- भकण्ठकडारमाशाः” माघः । “गच्छतस्तस्य चित्ररथतनया न केवलमन्तर्बहिरपि सैव सर्व्वाशानिबन्धनमासीत्” काद० । दिक् च नैयायिकादिमते संख्यापरमितिपृथक्त्वसंयोगवि- भागाश्रयोद्रव्यभेदः दैशिकपरत्वापरत्वयोरसमवायिकारण- संयोगाश्रयतया तत्सिद्धिः तस्या एकत्वेऽपि उपाधि- भेदात् प्राच्यादिव्यवहारः तथा च यत्पुरुषस्य उदय गिरिसन्निहिता या दिक् सा तस्य प्राची, उदयगिरिव्यव- हिता प्रतीची तत्पुरुषीयमेरुसन्निहिता दिगुदीची “सर्वे- षाञ्चैव वर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः” इत्युक्तेस्तस्यास्तथा- त्वम् । तद्व्यवहिता दिक् अवाची । इयञ्च दिक् ईश्वर एवेति रघुनाथः “दिक्कालावीश्वरान्नातिरिच्यते” इति पदार्थखण्डने तस्योक्तेः सां० कौ० मते यदुपाधिना पूर्व्वा- परत्यव्यवहारस्तदुपाधेरेव दिक्शब्दवाच्यत्वं न तदाश्रयत्वे- नातिरिक्तदिक्कल्पनम् तथा च गगनात्मकत्वमेव दिशः “दिक्कालावाकाशादिभ्यः” सां० सू० आकाशोपा- धिभ्यामेव दिक्कालयोर्नार्थान्तरत्वमिति व्यवस्थापितम् । २ अशक्योपायार्थविषयायाम् तीव्राकाङ्क्तायाम् ३ अ- प्राप्तप्राप्तीच्छायां तृष्णायां च । “आशा बलवती राजन्! शल्योजेष्यति पाण्डवान्” “तामाशां हृदये कृत्वा” भा० शल्यप० । “आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा संछिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला” पुरा० “मनो बभूवेन्दुमतीनिराशम्” । “राघवोरथमप्राप्तां तामाशाञ्च सुरद्विषाम्” रघुः आशा- याश्च व्रह्मरूपेणोपासनं श्रुतौ विहितं यथा “स्मरा- द्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति” प्रश्ने “आशा- वाव स्मराद्भूयस्याशेद्धोवै स्मरोमन्त्रानधीते कर्म्माणि कुरुते पुत्रांश्च पशूंश्चेच्छत इमं च लोकममुञ्चेच्छत आशामुपा- स्वेति । स य आशां ब्रह्मेत्युपास्ते आशयास्य सर्व्वे कामाः समृध्यन्त्यमोघाः हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया [] गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति य आशां ब्रह्मेत्यु- पास्ते” छा० उ० व्याख्यातं च भा० । यथा “आशा वाव स्मराद्भूयसी । अप्राप्तवस्त्वाकाङ्क्षा आशा तृष्णा काम इति यामाहुः पर्य्यायैः । सा च स्मरात् भूयसी । कथम्? आशया ह्यन्तःकरणस्थया स्मरति स्मर्त्तव्यम् । आशा विषयरूपं स्मरन्नसौ स्मरो भवति आशेद्ध आशयाभिवर्द्धितः स्मरभूतः स्मरन्नृगादीन्मन्त्रानधीतेऽधीत्य च तदर्थं ब्राह्म- णेभ्यो विधींश्च श्रुत्वा कर्म्माणि कुरुते तत्फलाशयैव । पुत्रांश्च पशूंश्च कर्म्मफलभूतानिच्छतेऽभिवाञ्छति आशयैव तत्साधनान्यनुतिष्ठन् इमञ्च लोकमाशेद्धएव स्मरन् लोक- संग्रहसेतुभिरिच्छन्नमुञ्च लोकमाशेद्धः स्मरन् स्मराकाशा- दिनामपर्य्यन्तं जगच्चक्रीभूतं प्रतिप्राणि, अत आशायाः स्मरादपि भूयस्त्वमित्यत आशामुपास्व । यस्त्वाशां ब्रह्मेत्युपास्ते शृणु तस्य फलम् आशया सदोपासितयास्यो- पासकस्य सर्वे कामाः समृद्ध्यन्ति समृद्धिं गच्छन्त्यमोघा- हास्याशिषः प्रार्थनाः सर्व्वा भवन्ति यत् पार्थितं सर्व्वं तदवश्यं भवतीत्यर्थः” । ईषद्भेदमादायैव आशाकामतृष्णादे- र्भेदः तदभिप्रायेणैव “आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णा- तरङ्गाकुला” इत्यादौ आशादीनां भेदेन वर्ण्णनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आशा, स्त्री, (आ समन्तात् अश्नुते व्याप्नोतीति । आङ् + अशू + पचाद्यच् + टाप् ।) दीर्घाकाङ्क्षा । आयता तृष्णा । (यथा, शान्तिशतके, ४ । २६ । “आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला” । दिक् । इत्यमरः । वासवाशामुखे भाति इन्दुश्चन्दनविन्दुवत्” ॥ इति साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे । स्वनामख्याता दक्षप्रजापतिकन्या । यथा, हरिवंशे, -- “श्रीर्ह्रोर्धृतिस्तथा कीर्त्तिराशा मेधा च सुव्रता” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-194-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आशा" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें