🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आस
āsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आस १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आशा]
१. आशा । उम्मेद । उ॰—साथि चले सँग बीछुरा, भए बिच समुद पहार । आस निरासा हौं फिरौं, तू विधि देहि अधार ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ ३० ।
२. लालसा । कामना । उ॰—तजहु आस निज निज गृह जाहू । लिखा न बिधि बैदेहि बिबाहू ।—मानस, १ ।२५२ ।
३. सहारा । आधार । भरोसा । जैसे,—हमें किसी दूसरे की आस नहीं । मुहा॰—आस करना=(१) आशा करना । (२) आसरा करना । मुँह ताकना । जैसे,—चलते पौरुष किसी की आस करना ठीक नहीं । आस छोड़ना=आशा परित्याग करना । उम्मेद न रखना । आस टूटना=निराश होना । जैसे,—जब आस टूट जाती है, तब कुछ करते धरते नहीं बनता । आस तकना= (१) आसरा देखना । इंतजार करना । जैसे,—तुम्हारी आस तकते तकते दोपहर हो गए । (२) सहायता की अपेक्षा रखना । मुँह जोहना । जैसे,—ईश्वर न करे किसी की आस तकनी पड़े । आस तजना=आशा छोड़ना । आस तोड़ना= किसी की आशा के विरुद्ध कार्य करना । किसी को निराश करना । जैसे,—किसी की आशा तोड़ना ठीक नहीं । आस देना=(१) उम्मेदबँधाना । किसी को उसको इच्छानुकुल कार्य करने का वचन देना । जैसे,—किसी को आस देकर तोड़ना ठीक नहीं । (२) संगीत में किसी बाजे या स्वर से सहायता देना । आस पुराना=आशआ पूरी करना । आस पूजना=आशआ पूरी होना ।
आस २पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आशा] दिशा । उ॰—जैसे तैसे बीतिगे कलपत द्वादश मास । आई बहुरि बसंत ऋतु विमल भई दस आस ।—रघुराज (शब्द॰) ।
आस ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनुष । कमान ।
२. चूतड़ ।
३. आसान (को॰) ।
४. उपवेशन । बैठना (को॰) ।
५. संनिधि । सामीप्य (को॰) । यौ॰—कप्यास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आस m. seat (in स्व्-आस-स्थ, q.v.), RV.; TS.; ŚBr. &c.
the lower part of the body behind, posteriors, ChUp.
2. आस m. (√ 2. अस्), ashes, dust, AV. ix, 8, 10; ŚBr.
आस n. a bow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (159,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आसः [आस्-घञ्] 1 A seat. --2 A bow (--सं also); स सासिः सासुसूः सासः Ki. 15. 5. --3 Ashes. --सं 1 Seat or lower part of the body. --2 Proximity.
आसा, आसः (Instr. and abl. of आस्) Before one's eyes, by word of mouth, personally; in close vicinity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0267-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आस उपवेशनेअदादि० आ० अक० सेट् । आस्ते आस्ताम् आसते आसीत आस्ताम् आस्स्व आद्ध्वम् आस्त आसत आसिष्ट आसांबभूव आसामास आसाञ्चक्रे आसिता आसिष्यते । आसीनः आसितम् आसितवान् आसितुम् आसिता आस्तिः आसः आसनम् आसना “य आस्ते मनसा स्मरन्” गीता “दिवि देवास आसते” ऋ० १, २०, २ । “आसीतामरणात् क्षान्ता” नासीत गुरुणा सार्द्धं शिला- फलकनौषु च” इति च मनुः । “सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम्” सा० द० । “निबद्ध्वमाध्वं पिबतात्त शेध्वम्” भट्टिः । “जगन्ति यस्यां सविकाशमासत” माघः । “आसिष्ट नैकत्र शुचा व्यरंसीत्” भट्टिः भावे आस्यते “आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः” मनुः । “इच्छामि नित्य- मेवाहं त्वया पुत्र । सहासितुम्” भा० व० । अ० “जन- कोह वैदेह आसाञ्चक्रे” शत० व्रा० १४, ६, १, १ । तूष्णींभूय भयादासाञ्चक्रिरे मृगपक्षिणः” भट्टिः “कैलास- शिखरासीनम्” तन्त्रम् “आसीनानां सुरभितशिलं नाभि- गन्धैर्मृगाणाम्” मेघदू० । “आसितं भाषितं चैव मतं यच्चाप्यनुष्ठितम्” रामा० । “जृम्भासितादिकृत” सा० द० । अधि--अध्यारोहणे सक० । गगनमध्यमध्यास्ते दिवाकरः काद० “छायामध्यास्य सैनिकाः “ययौ मृगाध्यासित- शाद्वलानि” इति च रघुः । जम्बूविटपमध्यास्ते परभृता” विक्रमो० । “आचख्यौ दिवमध्यास्स्व [] शासनात् परमेष्ठिनः” रघुः । अत्राधारस्य कर्म्मता । अनु--पश्चादुपवेशनेन सेवने सक० । “अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम्” रघुः । “वृतः सखायमन्वास्ते सदैव धनदं नृपः” भा० स० १० अ० । अभि--आभिमुख्येन स्थितौ नैकट्ये च अक० अभ्यासः अ- भ्यासोयत्ते कपूययोनिमापद्येरन्” छा० उ० । उद्--औदास्ये प्रकृतकर्म्मण उपरमे अक० “विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते” माघः । “उदासीनवदासीनः” गीता उप--सेवने सक० । “नोपास्ते यश्च पश्चिमाम्” मनुः । “उपास्येते हरिहरौ लकारोदृश्यते यतः” वाक्यप० । “वायुवच्चानुगच्छन्ति तथा दीनानुपासते” मनुः । “ऋतवस्त- मुपासते” कुमा० । परि--उप--उपासनस्य प्रकर्षार्थे “यथैव क्षुधिता बाला मातरं पर्य्युपासते” “पितामहं च के तस्यां सभायां पर्य्युपासते” भा० स० १ अ० । (एनम्) “भुजङ्गाःपर्य्युपासते” कुमा० । सम्--उप--सम्यगुपासने सक० । “समुपास्यत पुत्रभोग्यया” रघुः परि--परितः स्थितौ अक० सम्यक् सेवने सक० । तामेतद्देवाश्च पर्य्यासते ये चेमे ब्राह्मणाः” शत० ब्रा० । सम्--सम्यक् स्थितौ उपवेशने च । “भोगिभोगसमासीनम्” “पश्चिमां तु समासीनः” मनुः ।
आस पु० आस--घञ् । १ आसने २ स्थितौ ३ उपवेशने आस्यतेऽ- नेन करणे घञ् । ४ उपवेशनस्थाने गुह्यपार्श्वभागे “यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमस्याक्षिणी” छा० उ० छान्दसं न० । अस्यते क्षिप्यतेऽनेन अस--करणे घञ् । ५ धनुषि “स सासिः सासुसूः सासः” किरा० “सासः सचापः” मल्लि० । इष्वासः अस क्षेपे भावे घञ् । ६ विक्षेपे निरासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0878-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आस, ञि ङ ल उपवेशने । (अदा ०-आत्म ० अक ०- सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ विद्यमानतायां । इति तट्टीका ॥ (“आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः” । इति रामायणे १ काण्डे) ञि आसितोऽस्ति । ल ङ आस्ते सिंहासने नृपः । विद्यमानतायामप्ययं । आकाशमास्ते । इति दुर्गादासः ॥ (सम् + अधि) सम्यगुपवेशने । व्याप्तौ । यथा रघुवंशे, १३ । ५२ । “वीरासनैर्ध्यानजुषागृषीणा- ममी समध्यासितवेदिमध्याः” । (अनु) पश्चादुपवेशने । यथा रघौ, २ । २४ । “तामन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपा- मन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः” । इति । उपासनायां । यथा रामायणे, -- “ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम्” । इति । (अभि) अभ्यासे । (उत्) उपेक्षायां । यथा माघे । २ । ४२ । “विधाय वैरं सामर्षे नरोऽरौ य उदासते” । इति । (उप) समीपोववेशने । यथा मनुः, ४ । १५४ । “कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात्” । इति । बद्धाञ्जलिश्च गुरुसमीपमासीत इति तट्टीका ॥ उपासनायां । यथा, -- “मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते” । इति गीतायां १२ । २ । सेवने । यथा, -- “उपासते ये गृहस्था ! परपाकमबुद्धयः” । इति मनुः ३ । १०४ । परपाकमुपासते सेवन्ते इति तट्टीका । (निर्) निरासे । अपसारणे । (प्रति + सम्) प्रतिद्वन्द्वितयावस्थाने । “कोऽन्यः प्रति- समासेत कालान्तकयमादृते” । इति भारतम् । इत्यादि ।)
आसः, पुं, (अस्यन्ते शरा अनेनेति । अस् + करणे घञ् ।) धनुः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-196-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आस" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें