🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:17:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काष्ठा
kāṣṭhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अठारह निमेष की एक 'काष्ठा', और तीस काष्ठा की एक 'कला' होती है (1.4.11) कला
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काष्ठा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हद । अवधि । उच्चतम चोटी या ऊँचाई । उत्कर्ष ।
३.
१८. पल का समय या एक एक कला का
३०. वाँ भाग । ४ । चंद्रमा की एक कला ।
५. घुड़दौड़ मौदान या दौड़ लगाने की सड़क ।
६. दक्ष की एक कन्या का नाम जो कश्यप को ब्याही थी ।
७. दिशा । ओर । तरफ ।
८. स्थिति ।
९. चरम स्थिति या अंतिम सीमा (को॰) ।
१०. गंतव्य लक्ष्य (को॰) ।
११. आकाश में वायु और मेघ का पथ (को॰) ।
१२. समय का एक परिमाण । कला [को॰] ।
१४. सूर्य (को॰) ।
१५. पीला रंग (को॰) ।
१६. कदंब वृक्ष (को॰)
१७. रूप । आकार । काठी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काष्ठा f. a place for running, race-ground, course (also the course, path or track of the wind and clouds in the atmosphere), RV.
the mark, goal, limit, VS.; TS.; ŚBr. &c.
the highest limit, top, summit, pitch, Kum.; Daś. &c.
a quarter or region of the world, cardinal point, Naigh.; Nir.; MBh. &c.
the sixteenth part of the disk of the moon, BhP. i, 12, 31
a measure of time (= 1/30 Kalā, Mn. i, 64; Suśr.; = 1/12 Kalā, Jyot.; = 1/15 Laghu, = 1/225 Nāḍikā, = 1/450 Muhūrta, BhP. iii, 11, 7), MBh. i, 1292 &c.
form, form of appearance, BhP. iii, 28, 12; vii, 4, 22
the sun, Nir. ii, 15
water, ib.
the plant Curcuma xanthorrhiza, L.
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa (mother of the solidungulous quadrupeds), BhP. vi, 6, 25 ff.
N. of a town.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (281,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काष्ठा 1 A quarter or region of the world, direction, region (दिश्) Ki. 3. 55. --2 A limit, boundary; स्वयं विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसः Ku. 5. 28. --3 The last limit, extremity, pitch, climax, excess; काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं Ku. 3. 35. --4 Raceground, course. --5 A mark, goal. --6 The path of the wind and clouds in the atmosphere. --7 A measure of time = (1/30) Kalā. --8 Water. --9 The sun. --10 A fixed place of a lunar mansion. --11 N. of a wife of Kaśyapa and daughter of Dakṣa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काष्ठा स्त्री काश--क्थन् नेट् शष्यषः । १ दिशि । “स राजपत्रोवदृध आशु शुक्ल इवोडुवः । आपूर्व्वमाणः पिष्टभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम्” । २ अष्टादशनिमेषा- त्मके २ काले “खं मुहूर्त्तस्थितिस्त्वं च लवश्च त्वं पुनः क्षणः “शुक्लस्त्वं बहुलस्त्वं च कला काष्ठा त्रूटिस्तथा” भा० आ०२५ अ० । “कलाकाष्ठादिरूपेण परिणाम प्रदायिनि!” देवीमा० । ३ सीमायाम् “परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः” कुमा० । ४ स्थितौ “काष्ठां भगवतोध्यायेत् स्वनामाग्रावलोकनः” भाग० १, १, २३, श्लो० । ५ उत्- कर्षे च अमरः “काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धम्” कुमारः । काष्ठं प्राधान्येनास्त्यस्याम् अच् । ६ दारुहरिद्रायां मेदि० । ७ कश्यपपत्नीभेदे । “अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा आरष्टा सुरसा इला । मुनिः क्रोधवशा ताम्रा सुरभिः सरभा तिसिः” इत्युपक्रम्य “अरिष्टायास्तु गन्धर्व्वाः काष्ठाया द्विशकेतराः” भाग० ६, ६, २३, उक्तम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2041,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काष्ठा, स्त्री, (काशते प्रकाशते । काश् दीप्तौ । “हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यःक्थन्” । उणां २ । २ । इति क्थन् । व्रश्चेति षत्वं ततः टाप् ।) दिक् । (यथा, माघे ११ । १२ । “स्फुरति विशदमेषा पूर्व्वकाष्ठाङ्गनायाः” ॥) स्थितिः । सीमा । उत्कर्षः । (यथा, कठश्रुतौ । “इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ महतः परमव्यक्तं अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः” ॥ अष्टादशनिमेषात्मककालः । इत्यमरः । १ । ४ । ११ ॥ (यथा मनुः १ । ६४ । “निमेषा दश चाष्टौ च काष्टा त्रिंशत्तु ताः कला” ॥ विष्णुपुराणमते पञ्चदशनिमेषात्मकः कालः । यदुक्तं, तत्रैव १ । ३ । ७ । “काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा मुनिसत्तम ! ॥) दारुहरिद्रा । इति मेदिनी ॥ (कश्यपपत्नीभेदः । यथा, भागवते ६ । ६ । २५ । “अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-120-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काष्ठा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें