🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:16:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देवसेना
devasenā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देवसेना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. देवताओं की सेना ।
२. प्रजापति की कन्या जो सावित्री के गर्भ से उत्पन्न हुई थी । इनका दूसरा नाम षष्ठी या महाषष्ठी भी है । ये मातृकाओं में श्रेष्ठ हैं और शिशुओं का पालन करनेवाली हैं । विशेष—महाभारत में कथा है कि इनको एक बार केशी दानव हार ले गया । इंद्र ने इनकी रक्षा की और स्कंद के साथ इनका विवाह करा दिया । विवाह में बृहस्पति ने होम, जप आदि किया था । ब्राह्मणों ने देवसेना को षष्ठी, लक्ष्मी, आशा, सुखप्रदा, सिनीवाली, कुहू, सदवृत्ति और अपराजिता नामों से पुकारा । जिस पंचमी तिथि को स्कंद श्रीयुक्त हुए थे, वह श्रीपंचमी कहलाई । जिस षष्ठी को स्कंद कृतकार्य हुए थे वह षष्ठी महातिथि कहलाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देव—सेना f. a host of celestials, RV.; AV.; Br. &c. (pl. the hosts of Deva or Īśāna, ĀpGṛh. xx, 5; -पति [L.] m. and -प्रिय [MBh.] m. N. of Skanda)
N. of a daughter of Prajā-pati or niece (daughter, L.) of Indra and wife of Skanda, MBh.; Pur.
a particle of मूल-प्रकृति, W.
N. of Comm. on Kum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (495,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवसेना स्त्री ६ त० । १ सुराणां सैन्ये । “देवसेनां दानवैर्हि भग्नां दृष्ट्वा महाबलः” भा० व० २२२ अ० । २ प्रजापतेः कन्या- भेदे सा च स्कन्दस्य भार्य्या षष्ठीति प्रथिता तत्कथा भा० व० २२३ अ० “अहं प्रजापतेः कन्या देवसेनेति विश्रुता । भगिनी मे दैत्यसेना सा पूर्वं केशिना हृता” “सदैवावां भगिन्यौ तु सखीभिः सह मानसम् । आ- गच्छावेह रत्यर्थमनुत्ताप्य प्रजापतिम् । नित्यञ्चावां प्रार्थयते हर्त्तुं केशी महासुरः । इच्छत्येनं दैत्यसेना न चाहं पाकशासन । सा हृताऽनेन भगवन्! मुक्ताहं त्वद्बलेन तु । त्वया देवेन्द्र! निर्द्दिष्टं पतिमिच्छामि दु- र्जयम्” इन्द्र उवाच “मम मातृष्वसेया त्वं माता दा- क्षायणी मम । आख्यातन्त्वहमिच्छामि स्वयमात्मबलं त्वया” कन्योवाच “अबलाऽहं महावाहो! पतिस्तु बल- वान्मम । वरदानात् पितुर्भावी सुरासुरनमस्कृतः” इन्द्र उवाच “कीदृशन्तु बलं देवि! पत्युस्तव भविष्यति । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तव वाक्यमनिन्दिते!” कन्योवाच “देवदानवयक्षाणां किन्नरोरगरक्षसाम् । जेता यो हृष्टदैत्यानां महावीर्य्यो महाबलः । यस्तु सर्वाणि भूतानि त्वया सह विजेष्यति । स हि मे भविता [] भर्त्ता ब्रह्मण्यः कीर्तिवर्द्धनः” मार्कण्डेय उवाच “इन्द्र- स्तस्य वचःश्रुत्वा दुःखितोऽचिन्तयद्भृशम् । अस्या देव्याः पतिर्नास्ति यादृशं संप्रभाषते” । इत्युपक्रमे व्रह्मण उपदे- शेन स्कन्दस्य तत्पतित्वावधारणे स्कन्दोत्पत्तिमुपवर्ण्योक्तं “सम्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता । अयं तस्याः पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम् । इति चि- न्त्यानयामास देवसेनामलङ्कृताम् । स्कन्दं प्रोवाच बलभिदियं कन्या सुरोत्तम! । अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयम्भुवा । तस्मात्त्वमस्या विधिवत् पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम् । गृहाण दक्षिणं देव्या पाणिना पद्मवर्चसा । एवमुक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथा- विधि । वृहस्पतिर्मन्त्रविद्धि जजाप च जुहाव च । एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्जनाः । षष्ठीं यां ब्राह्मणाः प्राहुर्लक्ष्मीमासां सुखप्रदाम् । सिनीवालीं कुहूञ्चैव सद्वृत्तिमपराजिताम । यदा स्कन्दः पति- र्लब्धः शाश्वतो देवसेनया । तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी । श्रीजुष्टः पञ्चमीं स्कन्दस्तस्माच्छ्रीप- ङ्कमी स्मृता । षष्ठ्यां कृतार्थोऽभूद्यस्मात्तस्मात् षष्ठी महा- तिथिः” भा० व० २२८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3747-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवसेना, स्त्री, इन्द्रकन्या । इति मेदिनी । न, १८७ ॥ (प्रजापतेः कन्या । इति महाभारतभ् । ३ । २२३ । १ ॥) सा षष्ठी । (यथा, ब्रह्मवैवर्त्त- पुराणे प्रकृतिखण्डे । १ । ७३ -- ७४ । [] “प्रधानांशस्वरूपा या देवसेना च नारद ! । मातृकासु पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्त्तिता ॥ शिशूनां प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी । तपस्विनी विष्णुभक्ता कार्त्तिकेयस्य कामिनी ॥” इयं हि यथा यथा कार्त्तिकेयस्य पत्नी जाता तद्बिवरणं महाभारते । ३ । २२३ अध्यायमारभ्य विस्तरशो द्रष्ठव्यम् ॥) देवानां सेना । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २२२ । ५ । “देवसेनां दानवैर्यो भग्नां दृष्ट्वा महाबलः । पालयेद्बीर्य्यमाश्रित्य स ज्ञेयः पुरुषो मया ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-746-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देवसेना" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬