🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:14:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

षष्ठी
ṣaṣṭhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
षष्ठी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी पक्ष का छठा दिन । शुक्ल या कृष्ण पक्ष की छठी तिथि ।
२. षाडश मातृकाओं में से एक । देवसेना ।
३. कात्यायानी । दुर्गा ।
४. (व्याकरण में ) संबंध कारक ।
५. बालक उत्पन्न होने से छठा दिन तथा उक्त दिन का उत्सव । यौ॰—षष्ठोजाय = जिसने छठा विवाह किया हो । षष्ठातत्पुरुष = तत्पुरुष समास का एक भेद जिसने पूवपद में षष्ठा । विभाक्त होती है । षष्ठापूजन = प्रसव के छठें दिन होनेवाला पूजा । षष्ठाव्रत = व्रताविशेष । षष्ठा समास = दे॰ षष्ठा तत्पुरुष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षष्ठी (ई), f. See below
षष्ठी f. the sixth day of a lunar fortnight, MBh.; Hariv. &c.
a partic. Tithi when homage is offered to the sixth lunar digit, MW.
the sixth or genitive case, ŚrS.; Nir. &c.
N. of a partic. brick the length of which equals the 6th part of a man, Śulbas.
the personification of a portion of Prakṛti, Cat.
N. of a personification of the sixth day after the birth of a child (when the chief danger for mother and child is over)
N. of a divine mother or goddess often regarded as a form of Durgā (supposed to protect children and worshipped on the sixth day after delivery), NṛsUp.; Saṃskārak.
= इन्द्र-सेना, NṛsUp.; RTL. 229.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षष्ठी 1 The sixth day of a lunar fortnight --2 The sixth or genitive case (in gram.). --3 An epithet of Durgā in the form of Kātyāyanī, one of the 16 divine mothers. --Comp. --तत्पुरुषः the genitive Tatpurusha compound, one in which, when dissolved, the first member usually stands in the genitive case. --पूजनं, --पूजा worship of the goddess षष्ठी performed on the sixth day after a woman's delivery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षष्ठी स्त्री षण्णां पूरणी डट् थुट् ङीप् । चन्द्रमसः षष्ठकलाया ह्रासवृद्धिरूपक्रियारूपे १ तिथिभेद स्कन्दभार्य्यारूपे २ मा- तृकाभेदे “मातृकासु पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्त्तिता । शिशूनां प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी तपस्विनी विष्णुभक्ता कार्त्तिकेयस्य कामिनी । षष्ठांशरूपा प्रकृते स्तेन षष्ठा प्रकीर्त्तिता । पुत्रपौत्रप्रदात्री च धात्री त्रि- जगतां सती । सुन्दरी युवती रम्या सन्ततं भर्तुरन्तिके । स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च यागिनी । पूजा द्वा- दशमासेषु यस्या विश्वेषु सन्ततम् । पूजा च सूतिका- गारे पुरा षष्ठदिने शिशोः । एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी । शश्वन्नियमिता चैषा नित्या काम्या- हुतिः परा । मातृरूपा दयारूपा शश्वद्रक्षणरूपिणी । जले स्थले चान्तरीक्षे शिशूनां स्वप्नगोचरे” ब्रह्म० वै० प्र० १ अ० । “ब्रह्मणो मानसी कन्या देवसेना हलीश्वरी । दृष्ट्वा मां मनसा धाता ददौ स्कन्दाय भूमिप । मातृकासु च विख्याता स्कन्दभार्य्या च सुव्रता । विश्वे षष्ठिति वि- ख्याता षष्ठांशात् प्रकृतेर्यतः” ४० अ० । “प्रसूत्या द्वादशे मासि सम्पूज्याऽपत्यवृद्धये । सुते जाते तथा षष्ट्यां षष्ठो द्वादशरूपिणी । वैशाखे चान्दनी षष्ठी ज्यैष्ठे चारण्यसंज्ञिता । आषाढे कार्दमी ज्ञेया श्रावणे लुण्ठनी तथा । भाद्रे चपेटी विख्याता दुर्गाख्याश्वयुजे तथा । नाद्याख्या कार्त्तिके मासि मार्गे मूलकरूपिणी । पौषे [] मास्यन्नरूपा च शीतला तपसि स्मृता । गोरूपिणी फा- ल्गुने च चैत्रेऽशोका प्रकीर्त्तिता” स्कन्दपु० । षष्ठी- विहितकालव्यषस्था तिथिशव्दे दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5169-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षष्ठी, स्त्री, (षष्ठ + ङीप् ।) कात्यायनी । इति मेदिनी ॥ षोडशमातृकान्तर्गतमातृकाविशेषः । सा प्रकृतेः षष्ठीकला स्कन्दभार्य्या च । तस्याः स्वरूपादिर्यथा, -- “प्रधानांशस्वरूपा या देवसेना च नारद ! । मातृकासु पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्त्तिता ॥ शिशूनां प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी । तपस्विनी विष्णुभक्ता कार्त्तिकेयस्य कामिनी ॥ षष्ठांशरूपा प्रकृतेस्तेन षष्ठी प्रकीर्त्तिता । पुत्त्रपौत्त्रप्रदात्री च धात्री त्रिजगतां सती ॥ सुन्दरी युवती रम्या सन्ततं भर्त्तुरन्तिके । स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च योगिनी ॥ पूजा द्वादशमासेषु यस्या विश्वेषु सन्ततम् । पूजा च सूतिकागारे परा षष्ठदिने शिशोः । एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी । [] शश्वन्नियमिता चैषा नित्या काम्याहुतिः परा ॥ मातृरूपा दयारूपा शश्वद्रक्षणरूपिणी । जले स्थले चान्तरीक्षे शिशूनां स्वप्नगोचरे ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । श्रीनारायण उवाच । “षष्ठांशा प्रकृतेर्या च सा तु षष्ठी प्रकीर्त्तिता । तस्याः पूजाविधौ ब्रह्मन् इतिहासमिमं शृणु ॥ राजा प्रियव्रतश्चासीत् स्वायम्भुवमनोः सुतः । योगीन्द्रो न वहेद्भार्य्यां तपस्यासु रतः सदा ॥ ब्रह्माज्ञया च यत्रेन कृतदारो बभूव सः । सुचिरं कृतदारश्च न लेभे तनयं ततः ॥ पुत्त्रेष्टियज्ञं तञ्चापि कारयामास कश्यपः । मानिन्यै तस्य कान्तायै मुनिर्यज्ञचरुं ददौ ॥ भुक्त्वा चरुञ्च तस्याश्च सद्यो गर्भो बभूव ह । दधार तञ्च सा देवी दैवं द्वादशवत्सरम् ॥ ततः सुषाव सा ब्रह्मन् कुमारं कनकप्रभम् । सर्व्वावयवसम्पन्नं मृतमुत्तानलोचनम् ॥ श्मशानञ्च ययौ राजा गृहीत्वा बालकं मुने । एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानञ्च ददर्श ह ॥ ददर्श तत्र देवीञ्च कमनीयां मनोहराम् । दृष्ट्वा तां पुरतो राजा तुष्टाव परमादरम् ॥ पप्रच्छ राजा तां दृष्ट्वा ग्रीष्मसूर्य्यसमप्रभाम् । तेजसा ज्वलितां कान्तां शान्तां स्कन्दस्य नारद ॥ प्रियव्रत उवाच । का त्वं सुशोभने कस्य कान्ते कान्तासि सुव्रते । कस्य कन्या वरारोहा धन्या मान्या च योषि- ताम् ॥ देवसेनोवाच । ब्रह्मणो मानसी कन्या देवसेनाहमीश्वरी । दृष्ट्वा मां मनसा धाता ददौ स्कन्दाय भूमिप ॥ मातृकासु च विख्याता स्कन्दभार्य्या च सुव्रता बिश्वे षष्ठीति विख्याता षष्ठाशा प्रकृतेर्यतः ॥ इत्येवमुक्त्वा सा देवी गृहीत्वा बालकं मुने । महाज्ञानेन तपसा जीवयामास लीलया ॥ गृहीत्वा बालकं देवी गगनं गन्तुमुद्यता । पुनस्तुष्टाव तां राजा शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः ॥ नृपस्तोत्रेण सा देवी परितुष्टा बभूव ह । उवाच तं नृपं ब्रह्मन् ! वेदोक्तं कर्म्मनिर्म्मितम् ॥ देवसेनोवाच । त्रिषु लोकेषु राजा त्वं स्वायम्भुवमनोः सुतः । मम पूजाञ्च सर्व्वत्र कारयित्वा स्वयं कुरु ॥ तदा दास्यामि पुत्त्रन्ते कुलपद्ममनोहरम् । इत्येवमुक्त्वा सा देवी तस्मै तद्बालकं ददौ ॥ राजा चकार स्वीकारं तत्पूजार्थञ्च सुव्रतः । जगाम देवी स्वर्गञ्च दत्त्वा तस्मै शुभं वरम् ॥ आजगाम महाराजः स्वगृहं हृष्टमानसः । देवीं तां पूजयामास ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ ॥ राजा च प्रतिमासेषु शुक्लषष्ठ्यां महोत्सवम् । षष्ठ्या देव्याश्च यत्नेन कारयामास सर्व्वतः ॥ बालानां सूतिकागारे षष्ठाहे यत्नपूर्व्वकम् । तापूजां कारयामास चैकविंशतिवासरे ॥ [] बालानां शुभकार्य्ये च शुभान्नप्राशने तथा । सर्व्वत्र वर्द्धयामास स्वयमेव चकार ह ॥ ध्यानं पूजाविधानञ्च स्तीत्रं मत्तो निशामय । यत् श्रुतं धर्म्मवक्त्रेण कौथुमोक्तञ्च सुव्रत ॥ शालग्रामे घटे वाथ वटमूलेऽथवा मुने । भित्तौ पुत्तलिकां कृत्वा पूजयेद्वा विचक्षणः ॥ षष्ठांशां प्रकृतेः शुद्धां सुप्रतिष्ठाञ्च सुप्रभाम् । सुपुत्त्रदाञ्च शुभदां दयारूपां जग
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें