🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:15:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

षष्ठी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

षष्ठी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

षष्ठी

अर्थ: चान्द्रमास के किसी पक्ष की छठ

व्युत्पत्ति: षष्ठ + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. षष्ठी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. षष्ठिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — षष्ठी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाषष्ठीषष्ठ्यौषष्ठ्यः
द्वितीयाषष्ठीम्षष्ठ्यौषष्ठीः
तृतीयाषष्ठ्याषष्ठीभ्याम्षष्ठीभिः
चतुर्थीषष्ठ्यैषष्ठीभ्याम्षष्ठीभ्यः
पञ्चमीषष्ठ्याःषष्ठीभ्याम्षष्ठीभ्यः
षष्ठीषष्ठ्याःषष्ठ्योःषष्ठीनाम्
सप्तमीषष्ठ्याम्षष्ठ्योःषष्ठीषु
सम्बोधनहे षष्ठिहे षष्ठ्यौहे षष्ठ्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — षष्ठी
षष्ठी
ṣaṣṭhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
षष्ठी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी पक्ष का छठा दिन । शुक्ल या कृष्ण पक्ष की छठी तिथि ।
२. षाडश मातृकाओं में से एक । देवसेना ।
३. कात्यायानी । दुर्गा ।
४. (व्याकरण में ) संबंध कारक ।
५. बालक उत्पन्न होने से छठा दिन तथा उक्त दिन का उत्सव । यौ॰—षष्ठोजाय = जिसने छठा विवाह किया हो । षष्ठातत्पुरुष = तत्पुरुष समास का एक भेद जिसने पूवपद में षष्ठा । विभाक्त होती है । षष्ठापूजन = प्रसव के छठें दिन होनेवाला पूजा । षष्ठाव्रत = व्रताविशेष । षष्ठा समास = दे॰ षष्ठा तत्पुरुष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षष्ठी (ई), f. See below
षष्ठी f. the sixth day of a lunar fortnight, MBh.; Hariv. &c.
a partic. Tithi when homage is offered to the sixth lunar digit, MW.
the sixth or genitive case, ŚrS.; Nir. &c.
N. of a partic. brick the length of which equals the 6th part of a man, Śulbas.
the personification of a portion of Prakṛti, Cat.
N. of a personification of the sixth day after the birth of a child (when the chief danger for mother and child is over)
N. of a divine mother or goddess often regarded as a form of Durgā (supposed to protect children and worshipped on the sixth day after delivery), NṛsUp.; Saṃskārak.
= इन्द्र-सेना, NṛsUp.; RTL. 229.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षष्ठी 1 The sixth day of a lunar fortnight --2 The sixth or genitive case (in gram.). --3 An epithet of Durgā in the form of Kātyāyanī, one of the 16 divine mothers. --Comp. --तत्पुरुषः the genitive Tatpurusha compound, one in which, when dissolved, the first member usually stands in the genitive case. --पूजनं, --पूजा worship of the goddess षष्ठी performed on the sixth day after a woman's delivery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षष्ठी स्त्री षण्णां पूरणी डट् थुट् ङीप् । चन्द्रमसः षष्ठकलाया ह्रासवृद्धिरूपक्रियारूपे १ तिथिभेद स्कन्दभार्य्यारूपे २ मा- तृकाभेदे “मातृकासु पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्त्तिता । शिशूनां प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी तपस्विनी विष्णुभक्ता कार्त्तिकेयस्य कामिनी । षष्ठांशरूपा प्रकृते स्तेन षष्ठा प्रकीर्त्तिता । पुत्रपौत्रप्रदात्री च धात्री त्रि- जगतां सती । सुन्दरी युवती रम्या सन्ततं भर्तुरन्तिके । स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च यागिनी । पूजा द्वा- दशमासेषु यस्या विश्वेषु सन्ततम् । पूजा च सूतिका- गारे पुरा षष्ठदिने शिशोः । एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी । शश्वन्नियमिता चैषा नित्या काम्या- हुतिः परा । मातृरूपा दयारूपा शश्वद्रक्षणरूपिणी । जले स्थले चान्तरीक्षे शिशूनां स्वप्नगोचरे” ब्रह्म० वै० प्र० १ अ० । “ब्रह्मणो मानसी कन्या देवसेना हलीश्वरी । दृष्ट्वा मां मनसा धाता ददौ स्कन्दाय भूमिप । मातृकासु च विख्याता स्कन्दभार्य्या च सुव्रता । विश्वे षष्ठिति वि- ख्याता षष्ठांशात् प्रकृतेर्यतः” ४० अ० । “प्रसूत्या द्वादशे मासि सम्पूज्याऽपत्यवृद्धये । सुते जाते तथा षष्ट्यां षष्ठो द्वादशरूपिणी । वैशाखे चान्दनी षष्ठी ज्यैष्ठे चारण्यसंज्ञिता । आषाढे कार्दमी ज्ञेया श्रावणे लुण्ठनी तथा । भाद्रे चपेटी विख्याता दुर्गाख्याश्वयुजे तथा । नाद्याख्या कार्त्तिके मासि मार्गे मूलकरूपिणी । पौषे [] मास्यन्नरूपा च शीतला तपसि स्मृता । गोरूपिणी फा- ल्गुने च चैत्रेऽशोका प्रकीर्त्तिता” स्कन्दपु० । षष्ठी- विहितकालव्यषस्था तिथिशव्दे दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5169-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षष्ठी, स्त्री, (षष्ठ + ङीप् ।) कात्यायनी । इति मेदिनी ॥ षोडशमातृकान्तर्गतमातृकाविशेषः । सा प्रकृतेः षष्ठीकला स्कन्दभार्य्या च । तस्याः स्वरूपादिर्यथा, -- “प्रधानांशस्वरूपा या देवसेना च नारद ! । मातृकासु पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्त्तिता ॥ शिशूनां प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी । तपस्विनी विष्णुभक्ता कार्त्तिकेयस्य कामिनी ॥ षष्ठांशरूपा प्रकृतेस्तेन षष्ठी प्रकीर्त्तिता । पुत्त्रपौत्त्रप्रदात्री च धात्री त्रिजगतां सती ॥ सुन्दरी युवती रम्या सन्ततं भर्त्तुरन्तिके । स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च योगिनी ॥ पूजा द्वादशमासेषु यस्या विश्वेषु सन्ततम् । पूजा च सूतिकागारे परा षष्ठदिने शिशोः । एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी । [] शश्वन्नियमिता चैषा नित्या काम्याहुतिः परा ॥ मातृरूपा दयारूपा शश्वद्रक्षणरूपिणी । जले स्थले चान्तरीक्षे शिशूनां स्वप्नगोचरे ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । श्रीनारायण उवाच । “षष्ठांशा प्रकृतेर्या च सा तु षष्ठी प्रकीर्त्तिता । तस्याः पूजाविधौ ब्रह्मन् इतिहासमिमं शृणु ॥ राजा प्रियव्रतश्चासीत् स्वायम्भुवमनोः सुतः । योगीन्द्रो न वहेद्भार्य्यां तपस्यासु रतः सदा ॥ ब्रह्माज्ञया च यत्रेन कृतदारो बभूव सः । सुचिरं कृतदारश्च न लेभे तनयं ततः ॥ पुत्त्रेष्टियज्ञं तञ्चापि कारयामास कश्यपः । मानिन्यै तस्य कान्तायै मुनिर्यज्ञचरुं ददौ ॥ भुक्त्वा चरुञ्च तस्याश्च सद्यो गर्भो बभूव ह । दधार तञ्च सा देवी दैवं द्वादशवत्सरम् ॥ ततः सुषाव सा ब्रह्मन् कुमारं कनकप्रभम् । सर्व्वावयवसम्पन्नं मृतमुत्तानलोचनम् ॥ श्मशानञ्च ययौ राजा गृहीत्वा बालकं मुने । एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानञ्च ददर्श ह ॥ ददर्श तत्र देवीञ्च कमनीयां मनोहराम् । दृष्ट्वा तां पुरतो राजा तुष्टाव परमादरम् ॥ पप्रच्छ राजा तां दृष्ट्वा ग्रीष्मसूर्य्यसमप्रभाम् । तेजसा ज्वलितां कान्तां शान्तां स्कन्दस्य नारद ॥ प्रियव्रत उवाच । का त्वं सुशोभने कस्य कान्ते कान्तासि सुव्रते । कस्य कन्या वरारोहा धन्या मान्या च योषि- ताम् ॥ देवसेनोवाच । ब्रह्मणो मानसी कन्या देवसेनाहमीश्वरी । दृष्ट्वा मां मनसा धाता ददौ स्कन्दाय भूमिप ॥ मातृकासु च विख्याता स्कन्दभार्य्या च सुव्रता बिश्वे षष्ठीति विख्याता षष्ठाशा प्रकृतेर्यतः ॥ इत्येवमुक्त्वा सा देवी गृहीत्वा बालकं मुने । महाज्ञानेन तपसा जीवयामास लीलया ॥ गृहीत्वा बालकं देवी गगनं गन्तुमुद्यता । पुनस्तुष्टाव तां राजा शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः ॥ नृपस्तोत्रेण सा देवी परितुष्टा बभूव ह । उवाच तं नृपं ब्रह्मन् ! वेदोक्तं कर्म्मनिर्म्मितम् ॥ देवसेनोवाच । त्रिषु लोकेषु राजा त्वं स्वायम्भुवमनोः सुतः । मम पूजाञ्च सर्व्वत्र कारयित्वा स्वयं कुरु ॥ तदा दास्यामि पुत्त्रन्ते कुलपद्ममनोहरम् । इत्येवमुक्त्वा सा देवी तस्मै तद्बालकं ददौ ॥ राजा चकार स्वीकारं तत्पूजार्थञ्च सुव्रतः । जगाम देवी स्वर्गञ्च दत्त्वा तस्मै शुभं वरम् ॥ आजगाम महाराजः स्वगृहं हृष्टमानसः । देवीं तां पूजयामास ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ ॥ राजा च प्रतिमासेषु शुक्लषष्ठ्यां महोत्सवम् । षष्ठ्या देव्याश्च यत्नेन कारयामास सर्व्वतः ॥ बालानां सूतिकागारे षष्ठाहे यत्नपूर्व्वकम् । तापूजां कारयामास चैकविंशतिवासरे ॥ [] बालानां शुभकार्य्ये च शुभान्नप्राशने तथा । सर्व्वत्र वर्द्धयामास स्वयमेव चकार ह ॥ ध्यानं पूजाविधानञ्च स्तीत्रं मत्तो निशामय । यत् श्रुतं धर्म्मवक्त्रेण कौथुमोक्तञ्च सुव्रत ॥ शालग्रामे घटे वाथ वटमूलेऽथवा मुने । भित्तौ पुत्तलिकां कृत्वा पूजयेद्वा विचक्षणः ॥ षष्ठांशां प्रकृतेः शुद्धां सुप्रतिष्ठाञ्च सुप्रभाम् । सुपुत्त्रदाञ्च शुभदां दयारूपां जग
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
षष्ठीषष्ठी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: षष्ठिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

षष्ठी 📚 ➤ चान्द्रमास के किसी पक्ष की छठ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
षष्ठी 📚किसी पक्ष का छठा दिन । शुक्ल या कृष्ण पक्ष की छठी तिथि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें