🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:56:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ककुभ्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ककुभ्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ककुभ्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ककुभ्
ककुभ्
kakubh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक' (1.7.8) प्रसेवक
अर्जुन वृक्ष के नाम (2.4.45) नदीसर्ज · वीरतरु · इन्द्रद्रु · अर्जुन
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ् प्, f. (cf. ककुद्) a peak, summit, RV.
space, region or quarter of the heavens, BhP.; Mṛcch.; Kathās. &c.
N. of a metre of three Pādas (consisting of eight, twelve, and eight syllables respectively; so called because the second Pāda exceeds the others by four syllables), RPrāt. 889; AV. xiii, 1, 15; VS.; ŚBr. &c.
unornamented hair or the hair hanging down like a tail, L.
a wreath of Campaka flowers, L.
splendour, beauty, L.
a Śāstra or science, L.
a Rāgiṇī or mode of music, L.
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma (as a personified quarter of the sky), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (241,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ककुभ् f. 1 A direction, quarter of the compass; वियुक्ताः कांतेन स्त्रिय इव न राजंति ककुभः Mk. 5. 26; Śi. 9. 25, 3. 33. --2 Splendour, beauty. --3 A wreath of Campaka flowers. --4 A sacred treatise or Śāstra. --5 A peak, summit. --6 A Rāgiṇī or personified mode of music. --7 The personified quarter of the sky. --8 Breath, animation. --9 Unornamented hair; or hair hanging down as a tail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभ् स्त्री कं प्रकाशं स्कु भ्नाति स्कुन्भ--क्विप् पृषो० । १ दिशि, २ शोभायाम्, ३ चम्पकमालायाम्, ४, शास्त्रे, ५ रागिणीभेदे च । “अष्टौ व्यख्यत् ककुभः पृथिव्याः” ऋ० १, ५८, १ । “दाधर्य्य प्राचीं ककुभं पृथिव्याः” ७, ९, २ । ६ प्राणे । “ककुपछन्दः” यजु० १५, ४ । “कं सुखं शरीरे स्कुभ्राति धारयतीति ककुप्, कं सुखं कोपयतिदीपयतीति कुपदीप्तौ चुरादि क्विप् । पूर्वत्रपक्षे सलोपश्छान्दसः ककुप् प्राणः “प्राणो वै ककुप् छन्दः इति श्रुतेः” वेददी० । द्विती- यपक्षे पान्तमिति भेदः । वैदिके ७ छन्दोभेदे । “उक्षा वयः ककुप्छन्दः” यजु० १४, ९ “आद्यन्तावष्टाक्षरौ पादौ मध्यमौ द्वादशाक्षरौ ककुप्” वेददी० । कात्या० सर्व्वा० ५ अ० । “द्वितीयमुष्णिक् त्रिपदान्त्यो द्वादशकः आद्यश्चेत् पुर उष्णिक् मध्य मश्चेत् ककुप्” इति तल्लक्षण मुक्तम् । “सर्वाः ककुभः” आश्व० श्रौ० ६, १, २ । ककुबरागिणीरूपमुक्तम् संगीतदामो “पीतं वसाना वसनं सकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना । विलोकयन्ती कक- भोऽतिभीता मूर्त्तिः प्रदिष्ठा ककुभस्तथेयम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1606,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ककुभ्, स्त्री, (कं सुखं आनन्दं स्कुभ्नाति विस्तारयति या पृषोदरादित्वात् सलोपः ।) रागिणीविशेषः । तस्या नामान्तरम् । कुहुः । तस्या लक्षणम् । “पीतं वसाना वसनं सुकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना । विलोकयन्ती ककुभोऽतिभीता मूर्त्तिः प्रदिष्टा ककुभस्तथेयम्” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (दिक् । यथा, मागवते । २ । ७ । २५ । “वक्षःस्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाहदन्तैर्विडम्बितककु- ब्जुष ऊढहासम्” ॥ दक्षकन्या । सैव घर्म्मपत्नी । गथा तत्रैव । ६ । ६ । ४ । [] “भानुर्लम्बा ककुब् जामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-003-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ककुभ्उमा-कोश ककुभ्: प्, f. (cf. ककुद्) a peak, summit, RV 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ककुभ् 📚 ➤ प्, f. (cf. ककुद्) a peak, summit, RV उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ककुभ् 📚प्, f. (cf. ककुद्) a peak, summit, RV🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें