🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:15:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तपस्य
tapasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फाल्गुन के नाम (1.4.17) फाल्गुनिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तपस्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुंद पुष्प ।
२. तपस्या । तप ।
३. हरिवंश के अनुसार तामस मनु के दस पुत्रों में से एक पुत्र का नाम ।
४. फागुन का महीना ।
५. अर्जुन । विशेष—अर्जुन का एक नाम फाल्गुन भी था, इसीलिये तपस्य भी अर्जुन का एक नाम हो गया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तपस्य Nom. ˚स्यति (Pāṇ. iii, 1, 15) to undergo religious austerities, ŚBr. xiv, 6, 8, 10 (तप्˚), MBh. i, iii, xiii (Ā. cf. 2. तपस्य), R. &c.
2. तपस्य᳙ mf(आ)n. (fr. तपस्) produced by heat, KātyŚr. xxv
belonging to austerity, Baudh. ii, 5, 1
तपस्य᳙ m. (Pāṇ. iv, 4, 128) the second month of the season intervening between winter and spring (= फाल्गुन), VS.; TS. i; ŚBr. iv; Car. viii, 6; Suśr. i
Arjuna (= फाल्गुन), L.
N. of a son of Manu Tāmasa, Hariv. 428
तपस्य᳙ n. the flower of Jasminum multiflorum or pubescens, L.
devout austerity (?, ˚स्ये taken as 1. sg. Ā. of 1. तपस्य by, Nīlak.), MBh. xiii, 10, 13
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपस्य a. Produced by heat. --स्यः 1 The month of Phālguna. --2 An epithet of Arjuna. --स्या Religious austerity, penance; (also m. and n.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपस्य तपः करोति तपस् + कृतौ क्यच् अक० सेट् । तपस्यति अतपस्यीत् अतपसीत् तपस्या । “स्थाणुं तपस्यन्तमधित्यकायाम्” कुमा० ।
तपस्य पु० तपसि साधु यत् । १ फाल्गुनें मासि अमरः । “तपाश्च तपस्यश्च शैशिरावृतूः यजु० १५ । ५७ “तपस्याय त्वा” ७ । ३० । २ अर्जूने तस्य फाल्गुननामकत्वात् तथात्वम् । भावे अ । तपस्या । ३ तपश्चर्य्यायां स्त्री । तपसि भवः यत् । ४ तपोभवे त्रि० “स्विद्याच्चेत् तपस्याभ्योऽद्भ्यः स्वाहा” कात्या० श्रौ० २५ । ११ । २८ । तपस्य--भावे घञ् । ५ तपश्चरणे पु० । “अथास्य बुद्धिरभवत्तपस्ये भरतर्षभ”! भा० आनु० ९ अ० । तामसस्य मनोः ६ पुत्रभेदे पु० “पुत्रांश्चैव प्रवक्ष्यामि तामसस्य मनोर्नृप! छत्रिस्तपस्यः सुतपास्तपोमुलस्तपोऽशनः । तपोरतिरकल्माषस्तन्वी धन्वी परन्तपः” हरिवं० ७ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3232,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपस्यं, क्ली, (तपसि ग्रीष्मे भवम् । तपस् + यत् ।) कुन्दपुष्पम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (तपश्चर- तीति । तपस् + कृतौ क्यङ् । ततो भावे घञ् । तपश्चरणम् । यथा, महाभारते । १३ । १० । १३ । “अथास्य बुद्धिरभवत् तपस्ये भरतर्षभ ! ॥”)
तपस्यः, पुं, (तपसि ग्रीष्मे साधुः । तपस् + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । ९८ । इति यत् ।) फाल्- गुनमासः । इत्यमरः । १ । ४ । १५ । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ६ अध्याये । “तत्र माघादयो द्बादशमासाः द्बिमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति । ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः । तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः ॥”) अर्ज्जुनः । इति हेमचन्द्रः ॥ (तामसस्य मनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । ७ । २४ । “द्युतिस्तपस्यः सुतपास्तपोमूलस्तपोशनः । तपोरतिरकल्माषस्तन्वी धन्वी परन्तपः । तामसस्य मनोरेते दश पुत्त्रा महाबलाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-588-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें