🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:46:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तपस्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तपस्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तपस्य

अर्थ: फाल्गुन का महीना

संस्कृत: फाल्गुनमासः · पर्याय: फाल्गुन, फाल्गुनिक

व्युत्पत्ति: तपस्-यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तपस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तप (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. तप (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तपस्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपस्यःतपस्यौतपस्याः
द्वितीयातपस्यम्तपस्यौतपस्यान्
तृतीयातपस्येनतपस्याभ्याम्तपस्यैः
चतुर्थीतपस्यायतपस्याभ्याम्तपस्येभ्यः
पञ्चमीतपस्यात् / तपस्याद्तपस्याभ्याम्तपस्येभ्यः
षष्ठीतपस्यस्यतपस्ययोःतपस्यानाम्
सप्तमीतपस्येतपस्ययोःतपस्येषु
सम्बोधनहे तपस्यहे तपस्यौहे तपस्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तपस्य
तपस्य
tapasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फाल्गुन के नाम (1.4.17) फाल्गुनिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तपस्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुंद पुष्प ।
२. तपस्या । तप ।
३. हरिवंश के अनुसार तामस मनु के दस पुत्रों में से एक पुत्र का नाम ।
४. फागुन का महीना ।
५. अर्जुन । विशेष—अर्जुन का एक नाम फाल्गुन भी था, इसीलिये तपस्य भी अर्जुन का एक नाम हो गया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तपस्य Nom. ˚स्यति (Pāṇ. iii, 1, 15) to undergo religious austerities, ŚBr. xiv, 6, 8, 10 (तप्˚), MBh. i, iii, xiii (Ā. cf. 2. तपस्य), R. &c.
2. तपस्य᳙ mf(आ)n. (fr. तपस्) produced by heat, KātyŚr. xxv
belonging to austerity, Baudh. ii, 5, 1
तपस्य᳙ m. (Pāṇ. iv, 4, 128) the second month of the season intervening between winter and spring (= फाल्गुन), VS.; TS. i; ŚBr. iv; Car. viii, 6; Suśr. i
Arjuna (= फाल्गुन), L.
N. of a son of Manu Tāmasa, Hariv. 428
तपस्य᳙ n. the flower of Jasminum multiflorum or pubescens, L.
devout austerity (?, ˚स्ये taken as 1. sg. Ā. of 1. तपस्य by, Nīlak.), MBh. xiii, 10, 13
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपस्य a. Produced by heat. --स्यः 1 The month of Phālguna. --2 An epithet of Arjuna. --स्या Religious austerity, penance; (also m. and n.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपस्य तपः करोति तपस् + कृतौ क्यच् अक० सेट् । तपस्यति अतपस्यीत् अतपसीत् तपस्या । “स्थाणुं तपस्यन्तमधित्यकायाम्” कुमा० ।
तपस्य पु० तपसि साधु यत् । १ फाल्गुनें मासि अमरः । “तपाश्च तपस्यश्च शैशिरावृतूः यजु० १५ । ५७ “तपस्याय त्वा” ७ । ३० । २ अर्जूने तस्य फाल्गुननामकत्वात् तथात्वम् । भावे अ । तपस्या । ३ तपश्चर्य्यायां स्त्री । तपसि भवः यत् । ४ तपोभवे त्रि० “स्विद्याच्चेत् तपस्याभ्योऽद्भ्यः स्वाहा” कात्या० श्रौ० २५ । ११ । २८ । तपस्य--भावे घञ् । ५ तपश्चरणे पु० । “अथास्य बुद्धिरभवत्तपस्ये भरतर्षभ”! भा० आनु० ९ अ० । तामसस्य मनोः ६ पुत्रभेदे पु० “पुत्रांश्चैव प्रवक्ष्यामि तामसस्य मनोर्नृप! छत्रिस्तपस्यः सुतपास्तपोमुलस्तपोऽशनः । तपोरतिरकल्माषस्तन्वी धन्वी परन्तपः” हरिवं० ७ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3232,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपस्यं, क्ली, (तपसि ग्रीष्मे भवम् । तपस् + यत् ।) कुन्दपुष्पम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (तपश्चर- तीति । तपस् + कृतौ क्यङ् । ततो भावे घञ् । तपश्चरणम् । यथा, महाभारते । १३ । १० । १३ । “अथास्य बुद्धिरभवत् तपस्ये भरतर्षभ ! ॥”)
तपस्यः, पुं, (तपसि ग्रीष्मे साधुः । तपस् + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । ९८ । इति यत् ।) फाल्- गुनमासः । इत्यमरः । १ । ४ । १५ । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ६ अध्याये । “तत्र माघादयो द्बादशमासाः द्बिमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति । ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः । तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः ॥”) अर्ज्जुनः । इति हेमचन्द्रः ॥ (तामसस्य मनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । ७ । २४ । “द्युतिस्तपस्यः सुतपास्तपोमूलस्तपोशनः । तपोरतिरकल्माषस्तन्वी धन्वी परन्तपः । तामसस्य मनोरेते दश पुत्त्रा महाबलाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-588-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तपस्यतपस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तप (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | तप (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तपस्य 📚 ➤ फाल्गुन का महीना
संस्कृत: फाल्गुनमासः · पर्याय: फाल्गुन, फाल्गुनिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तपस्य 📚कुंद पुष्प🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तपस्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तपस्य = तप + स्य कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • तपस्य: तपस्-यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें