🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:10:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जिष्णु
jiṣṇu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जिष्णु १ वि॰ [सं॰] जीतनेवाला । विजय प्राप्त करनेवाला । विजयी ।
जिष्णु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. इंद्र ।
३. अर्जुन ।
४. सूर्य ।
५. वस्तु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिष्णु mfn. (√ जि, Pāṇ. iii, 2, 139) victorious, triumphant, winning, RV.; AV.; VS. &c.
(with acc.) vanquishing, conquering, excelling, Bhartṛ. i, 5; Vop. v, 26
(ifc.) winning, conquering, MBh. vi, xiii
जिष्णु m. the sun, L.
Viṣṇu, L.
Indra, L.
Arjuna (son of Pāṇḍu), MBh.; BhP. i
N. of a man, Rājat. vi, 155
of a son of Manu Bhautya, Hariv. 495
‘of Brahma-gupta's father’, see -ज
of a Vasu, W.
cf. परा-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (421,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिष्णु a. [जि-ग्त्स्नु] 1 Victorious, triumphant; R. 4. 85; 10. 18. --2 Winning, gaining. --3 (At the end of comp.) Canquering, excelling; अलिनीजिष्णुः कचानां चयः Bh. 1. 5; Śi. 13. 21. --ष्णुः 1 The sun. --2 N. of Indra. --3 N. of Viṣṇu. --4 N. of Arjuna.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिष्णु पु० जिष--ग्स्नु । १ विष्णौ हेमच० २ इन्द्रे २ अर्ज्जुने च ३ जेतरि त्रि० मेदि० । तत्रार्ज्जुने जयशीले च । “यमुनाह्रदोपरिगंसमण्डलद्युतिजिष्णु जिष्णुरभृतोष्ण- वारणम्” “भूभुजश्च परलोकजिष्णवः” माघः “अहं दुरापो दुर्द्धर्षो दमनः पाकशासनिः । तेन देव- मनुष्येषु जिष्णुनामाऽस्मि विश्रुतः” भा० वि० ४४ अ० । इन्द्रे “जयंश्च जिष्णुश्चामित्राँआ जयतामिद्रमेदिनौ” अथ० ११ । ९ । १८ । विष्णौ “विष्णुर्विक्रमणाद्देवो जयनात् जिष्णुरुच्यते” भा० उ० ६९ अ० । जिष्णुनामनिरुक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3120,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिष्णुः, पुं, (जयतीति । जि जये + “ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः ।” ३ । २ । १३९ । इति ग्स्नुः ।) विष्णुः । इति हेमचन्द्रः । २ । १२८ ॥ (यथा, महा- भारते । ५ । ७० । १३ । “विष्णुर्व्विक्रमणाद्देवो जयनाज्जिष्णुरुच्यते । शाश्वतत्वादनन्तश्च गोविन्दो वेदनाद्गवाम् ॥”) इन्द्रः । (यथा, अथर्व्ववेदे । ११ । ९ । १८ । “जयंश्च जिष्णुश्चामित्रा जयतामिन्द्रमेदिनौ ॥”) अर्ज्जुनः । (यथा, महाभारते । ४ । ४२ । २१ । “अहं दुरापो दुर्द्धर्षो दमनः पाकशासनिः । तेन देवमनुष्येषु जिष्णुर्नामास्मि विश्रुतः ॥” भौत्यस्य मनोः पुत्त्राणामन्यतमः । यथा, हरि- वंशे । ७ । ८८ । “तरङ्गभीरुर्व्वष्मश्च तरस्वानुग्र एव च । अभिमानी प्रवीरश्च जिष्णुः संक्रन्दनस्तथा ॥ तेजस्वी सबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः ॥”) जेतरि त्रि । इति मेदिनी । णे, १३ ॥ (यथा, रघुः । ४ । ८५ । “इति जित्वा दिशो जिष्णुर्न्यवर्त्तत रथोद्धतम् । रजो विश्रामयन् राज्ञां छत्त्रशून्येषु भौलिषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-535-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें