🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:35:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गौर
gaura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद के और नाम (1.5.14) अवदात · सित · वलक्ष · धवल · अर्जुन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गौर १ वि॰ [सं॰]
१. गोरे चमडे़वाला । गोरा ।
२. श्वेत । उज्ज्वल । सफेद ।
गौर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लाल रंग ।
२. पीला रंग ।
३. चंद्रमा ।
४. धव नाल का पेड़ ।
५. सोना ।
६. याज्ञवल्क्य के अनुसार एक प्रकार का बहुत छोटा मान जो तौलने के काम आता और प्रायः तीन सरसों को बराबर होता है ।
७. केसर ।
८. एक प्रकार का मृग जिसके खुर बीच से फटे नहीं होते ।
९. सफेद सरसों ।
१०. चैतन्य महाप्रभु का एक नाम ।
११. एक पर्वत जो ब्रह्मांडपुराण के अनुसार कैलास के उत्तर में हैं ।
१२. एक प्राकर का भैंसा [को॰] ।
१३. बृहस्पति ग्रह (को॰) ।
गौर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गौड] दे॰ गौड़ ।
गौर ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰ गौर]
१. सोचविचार । चिंतन ।
२. ख्याल । ध्यान । उ॰—सो दीसै सब ठौर ब्याप रहो मन माहिं जो । सज्जन करिके गौर वाही को निज जानिए ।—रसनिधि (शब्द॰) । यौ॰—गौर से = ध्यानपूर्वक । ध्यान देकर ।
गौर ५ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गौरी] पार्वती । उ॰— जनम हुकै जगजीत रौ सुप्रसन संकर गौ ।—रा॰ रू॰, पृ॰ २६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौर mf(ई)n. (in comp. or ifc. g. कडारादि) white, yellowish, reddish, pale red, RV. x, 100, 2; TS. v &c.
shining, brilliant, clean, beautiful, Caurap.
गौर m. white, yellowish (the colour), W.
a kind of buffalo (Bos Gaurus, often classed with the Gavaya), RV.; VS. &c.
white mustard (the seed of which is used as a weight, = 3 Rāja-sarṣapas), Yājñ. i, 362
Grislea tomentosa (धव), L.
a species of rice, Gal.
the moon, L.
the planet Jupiter, L.
N. of the Nāga Śeṣa, Gal.
of Caitanya (cf. -चन्द्र)
of a Yoga teacher (son of Śuka and Pīvarī), Hariv. 981
pl. N. of a family (cf. ˚रात्रेय), Pravar. iv, 1
गौर n. white mustard, L.
N. of a potherb, Gal.
saffron (cf. कनक-), L.
the filament of a lotus, L.
gold, L.
orpiment, Gal.
गौर, [cf. Lat. gilvus ?]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (369,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौर a. (रा or री f.) 1 White; कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः R. 2. 35; द्विरददशनच्छेदगौरस्य तस्य Me. 59, 52; Rs. 1. 6. --2 Yellowish, pale-red; गोरोचनाक्षेपनितांतगौरे Ku. 7. 17; R. 6. 65; गौरांगि गर्वं न कदापि कुर्याः R. G. --3 Reddish. --4 Shining, brilliant. --5 Pure, clean, beautiful. --रः 1 The white colour. --2 The yellowish colour. --3 The reddish colour. --4 White mustard. --5 The moon. --6 A kind of buffalo. --7 A kind of deer. --8 The planet Jupiter. --9 N. of Chaitanya. --रं 1 The filament of a lotus. [] --2 Saffron. --3 Gold. --Comp. --अंगः N. of (1) Viṣṇu. (2) Kṛṣṇa. --आस्यः a kind of black monkey, with a white face. --खरः a wild monkey. --सर्षपः white mustard (considered as a kind of weight).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौर पु० गुङ्--गतौ र नि० वृद्धिः गुर--घञ् प्रज्ञाद्यण् वा । १ चन्द्रे २ श्वेतसर्षपे मेदि० ३ धववृक्षे राजनि० ४ पीत- वर्णे ५ श्वेतवर्णे ६ अरुणवर्णे च पु० ७ तद्विशिष्टे त्रि० [] स्त्रियां गौरा० ङीष् । ८ श्रीचैतन्यदेवे महाप्रभौ अनन्त- महिता । ९ पद्मकेशरे न० मेदि० १० स्वर्णे ११ कुङ्कुमे च न० राजनि० । तत्र श्वेतवर्णयुक्ते “कैलासगौरं वृष- मारुरुक्षोः” रघुः पीतवर्ण्णाद्ये “गोरोचनोपनितान्त गौरे” कुमा० अरुणवर्ण्णाद्ये “कीर्णैः पिष्टातकोघैः कृत दिवसमुखैः कुङ्कुमक्षोदगौरः” रत्नाव० “तरुणादित्यगौरैश्च शरगौरैश्च वानरैः” रामा० कि० ३०१ स० । “नितान्तगौ- र्य्यो हृतकुङ्कमेष्वलम्” किरा० १२ परिमाणमेदे यथोक्तं याज्ञ०” जालसूर्य्यमरीचिस्थं त्रसरेणुरजः स्मृतम् । ते ऽष्टौ लिक्षा च तास्तिस्रो राजसर्षप उच्यते । गौरस्तु ते त्रयः षट् च यवोमध्यस्तु ते त्रयः” इति । १३ मृगभेदे पु० स्त्री “गौरजो महिषः कृष्णः शूकरो गवयो रुरुः । द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम! । खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफाः क्षत्तः!” भाग० ३ । १० । २२ । अ० । “महोरगाश्च भयतो विद्रवन्ति सगौरकृष्णाः शरभा- श्चमर्यः” भाग० ८ । २ । १६ अ० । १४ विशुद्धे त्रि० मेदि० । “कडारा० कर्मधारयेऽस्य वा पूर्वनिपातः गौरपटः पटगौरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2737-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौरं, क्ली, (गुरते चित्तं यत्र । गुर श ङ उद्य- ममे + हलश्चेति घञ् । ततः स्वार्थे अण् । यद्वा, गवते इति । गुङ शब्दे + “ऋज्रेन्द्रेति ।” उणां । २ । २८ । इति रन्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) पद्मकेशरः । इति मेदिनी । रे २८ ॥ (पद्म- केशरशब्देऽस्य विवृतिर्व्याख्येया ॥) कुङ्कुमम् । स्वर्णम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
गौरः, पुं, (गवते अव्यक्तं शब्दयतीति । गुङ शब्दे + “ऋज्रैन्द्रेति ।” उणां । २ । २८ । रन्प्रत्ययेन निपातनात् सिद्धम् ।) श्वेतसर्षपः । (“गौरस्तु सर्षपः प्राज्ञैः सिद्धार्थ इति कथ्यते । सर्षपस्तु रसे पाके कटुस्निग्धः सतिक्तकः ॥ तीक्ष्णोष्णः कफवातघ्नो रक्तपित्ताग्निवर्द्धनः । रक्षोहरो जयेत् कण्डूं कुष्ठ-कोष्ठकृमिग्रहान् ॥ यथा रक्तस्तथा गौरः किन्तु गौरो वरो मतः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) चन्द्रः । इति मेदिनी । रे । २८ ॥ धववृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ पीतवर्णः । गोरो इति भषा । तद्वर्णकरणौषधं यथा, -- “कुष्माण्डनालक्षारस्तु सगोमूत्रश्च तत्त्वचः । जलपिष्टा हरिद्रा च सिद्वा मन्दानलेन हि ॥ माहिषेण पुरीषेण वेष्टिता वृषभध्वज ! । अस्या उद्वर्त्तनं कुर्य्यादङ्गगौरत्वमीश्वर ! ॥” इति गारुडे १९४ अध्यायः ॥ [] श्वेतवर्णः । अरुणवर्णः । तद्वति त्रि । इत्यमरः ॥ (यथा, रामायणे । ४ । ३९ । १४ । “तरुणादित्यगौरैश्च शरगौरैश्च वानरैः ॥” यथा च रघुः । २ । ३५ । “कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्त्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥”) श्रीचैतन्यदेवः । इत्यनन्तसंहिता ॥ (मृग- विशेषः । यथा, भागवते । ३ । १० । २२ । “खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफाः क्षत्तः ! शृणु पञ्चनखान् पशून् ॥”)
गौरः, त्रि, विशुद्धः । इति मेदिनी । रे । २७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-371-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गौर" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें