🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मेघ
megha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेघ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आकाश में घनीभुत जलवाष्प जिससे वर्षा होती है । बादल । उ॰—कबहुँ प्रबल चल मारुत जहँ तहँ मेघ उड़ाहि ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. संगीत में छह् रागों में से एक । विशेष—हनुमत् के मत से यह रोग ब्रह्मा के मस्तक से उत्पन्न है और किसी के मते से आकाश से इसकी उत्पत्ति है । यह ओड़व जातिका राग है; और इसमें ध, नि सा रे ग, ये पाँच स्वर लगते हैं । हनुमत् के मत से इसका सरगम इस प्रकार है—ध नि सा रे ग म प ध । वर्षाकाल में रात के पिछले पहर इसे गाना चाहिए । इसकी स्त्रियाँ या रागिनियाँ हनुमत् के मत से मल्लारी, सोरठी, सारंगी वा हंसिका और मधुमाधवी हैं । अन्य मत से रागनियाँ हैं—मल्लारी, देशी, सोरठ, नाटिका, तरुणी और कादंविनी । इसके पुत्र—मल्लार, गौर, कर्णाट, जलधर, मालाहक, तैलंग, कमल, कुसुम, मेघनाट, सामंत, लुम, भुपति, नाट और बंगाल है ।
३. मुस्तक । मोथा ।
४. तुंडलीय शाक ।
५. राक्षस ।
६. आधिक्य । बहुलता ।
मेघ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ ।
२. हवि । यज्ञ में बलि दिया जानेवाला पशु ।
४. मांस का शोरबा या रसा (को॰) ।
५. रस । सार । निर्यास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेघ m. (fr. √ मिघ् = मिह् cf. मेघमान) ‘sprinkler’, a cloud, RV. &c. &c. (also = cloudy weather)
a mass, multitude (see गृह-म्˚) Cyperus Rotundus, L.
(in music) a partic. Rāga, Col.
a Rākṣasa (?), L.
N. of a king (pl. of a dynasty), VP.
of an author (= -भगीरथ), Cat.
of a poet, ib. (v.l. मेच)
of the father of the 5th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
of a mountain (cf. -गिरि and -पर्वत)
मेघ n. talc, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (831,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेघः [मेहति वर्षति जलं, मिह्-घञ् कुत्वम्] 1 A cloud; कुर्वन्नंजनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठते Mk. 5. 23, 2, 3 &c. --2 A mass, multitude. --3 N. of one of the six Rāgas (in music). --4 A fragrant grass. --घं Talc. --Comp. --अध्वन् m., --पथः, --मार्गः ‘the path of clouds’, atmosphere. --अंतः the autumn. --अरिः the wind. --अस्थि n. hail. --आख्यं talc. --आगमः the approach of rains, the rainy season. --आटोपः a dense or thick cloud. --आडंबरः thunder. --आनंदा a kind of crane. --आनंदिन् m. a peacock. --आलोकः the appearance or sight of clouds; मेघालोके भवति सुखिनोप्यन्यथावृत्ति चेतः Me. 3. --आस्पदं the sky, atmosphere. --उदकं rain. --उदयः the rising of clouds. --कफः hail. --कालः the rains, rainy season. --गर्जनं, --गर्जना thunder. --चिंतकः the Cātaka bird. --जः a large pearl. --जालं {1} a dense mass of clouds. {2} talc. --जविकः, --जीवनः the Cātaka bird. --ज्योतिस् m. n. lightning. --डंबरः thunder. --दीपः [] lightning. --दूतं N. of a celebrated poem by Kālidāsa. --द्वारं the sky, atmosphere. --नादः {1} the roar of clouds, thunder. {2} an epithet of Varuṇa. {3} N. of Indrajit, son of Rāvaṇa. {4} the Palāśa tree. ˚अनुलासिन्, ˚अनुलासकः a peacock. ˚जित् m. an epithet of Lakṣmaṇa. --नामन् m. a kind of grass. --निर्घोषः thunder. --पंक्तिः, --माला --राजि f. a line of clouds; प्रथमं मेघराजिः पश्चाद्विद्युल्लता V. 2. --पुष्पं {1} water. {2} hail. {3} river-water. --प्रसवः water. --भूतिः a thunderbolt. --मंडलं the firmament, sky. --माल, --मालिन् a. cloudcapt. --योनिः fog, smoke. --रवः thunder. --रावः a kind of waterbird. --रेखा, --लेखा a line of clouds. --वर्णा the Indigo plant. --वर्त्मन् n. the atmosphere. --वह्निः lightning. --वाहतः {1} an epithet of Indra; श्रयति स्म मेघमिव मेघवाहतः Śi. 13. 18. {2} an epithet of Śiva. --विस्फूर्जितं {1} thunder, rumbling of clouds. {2} N. of a metre; see App. {1} --वेश्मन् n. the atmosphere. --सारः a kind of camphor. --सुहृद् m. a peacock. --स्तनितं thunder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0878-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेघ पु० मिह--घञ् कुत्वम् । धूमज्योतिःपवनसलिलसंघात- जन्ये १ जलधरे २ मुस्तके च अमरः । ३ राक्षसभेदे शब्दच० ४ रागभेदे च स० गी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4763,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेघः, पुं, (मेहतीति । मिह् + अच् । “न्यङ्क्वा- दीनाञ्च ।” ७ । ३ । ५३ । इति कुत्वम् ।) मुस्तकः । राक्षसः । इति शब्दरत्नावली ॥ स्वनामख्यातद्रव्यपदार्थः । मेहति सिञ्चति यः । तत्पर्य्यायः । अब्भ्रम् २ वारिवाहः ३ स्तनयित्नुः ४ वलाहकः ५ धाराधरः ६ जल- धरः ७ तडित्वान् ८ वारिदः ९ अम्बुभृत् १० घनः ११ जीमूतः १२ मुदिरः १३ जलमुक् १४ धूमयोनिः १५ । इत्यमरः । १ । ३ । ७ ॥ अभ्रम् १६ पयोधरः १७ अम्भोधरः १८ व्योमधूमः १९ घनाघनः २० वायुदारुः २१ नभश्चरः २२ कन्धरः २३ कन्धः २४ नीरदः २५ गगनध्वजः २६ वारिमुक् २७ वार्मुक् २८ वनमुक् २९ अब्दः ३० पर्ज्जन्यः ३१ नभोगजः ३२ मदयित्नुः ३३ कदः ३४ कन्दः ३५ गवेडुः ३६ गदामरः ३७ खतमालः ३८ वातरथः ३९ श्वेतनीलः ४० नागः ४१ जलकरङ्कः ४२ पेचकः ४३ भेकः ४४ दर्दुरः ४५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ अम्बुदः ४६ तोयदः ४७ अम्बुवाहः ४८ । इति रत्नमाला ॥ पाथोदः ४९ गदाम्बरः ५० गाडवः ५१ वारिमसिः ५२ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ तद्वैदिकपर्य्यायाः । अद्रिः १ ग्रावा २ गोत्रः ३ बलः ४ अश्नः ५ पुरुभोजाः ६ वलि- शानः ७ अश्मा ८ पर्व्वतः ९ गिरिः १० व्रजः ११ चरुः १२ वराहः १३ शम्बरः १४ रौहिणः १५ रैवतः १६ फलिगः १७ उपरः १८ उपलः १९ चममः २० अहिः २१ अभ्रम् २२ वलाहकः २३ मेवः २४ दृतिः २५ ओदनः २६ वृषन्धिः २७ वृत्रः २८ असुरः २९ कोशः ३० । इति त्रिंशन्मेघनामानि । इति वेदनिघण्टौ । १ । १० ॥ (यथा, उत्तररामचरिते । २ । [] “मेघमालेव यश्चायमारादपि विभाव्यते ॥”) मेघनायका यथा, -- “त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शोधिते क्रमात् । आवर्त्तं विद्धि सम्बर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् ॥” एषां फलानि । “आवर्त्तो निर्जलो मेघः सम्बर्त्तश्च बहूदकः । पुष्करो दुष्करजलो द्रोणः शस्यप्रपूरकः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ त्रेतायुगे तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “अपां सिद्धे प्रतिगते तदा मेघाम्बुना तु वै । मेधेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्ज्जनम् ॥ सकृदेव तया वृष्ट्या संपृक्ते पृथिवीतले । प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसङ्गिताः ॥ सर्व्वप्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते । वर्त्तयिष्यन्ति ते स्वस्थास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः ॥” इति कौर्म्मे २६ अध्यायः ॥ * ॥ प्रलयकालीनमेघा यथा, -- “ततो गजकुलोन्नादास्तनितैः समलङ्कृताः । उत्तिष्ठन्ति सदा व्योम्नि घोराः सम्बर्त्तका घनाः ॥ केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुसुमसन्निभाः । धूम्रवंर्णास्तथा केचित्तथा पीताः पयोधराः ॥ केचिद्रक्ताभ्रवर्णाश्च स्थूलाः क्षारनिभास्तथा । शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्याञ्जननिभाः परे ॥ मनःशिलानिभास्त्वन्ये कपोतसदृशाः परे । केचिद्रुद्राक्षवर्णाभास्तथान्ये क्षीरसन्निभाः ॥ तथा कर्व्वूरवर्णाभा भिन्नाञ्जननिभास्तथा । इन्द्रगोपनिभाः केचित् हरितालनिभास्तथा ॥ काकाण्डकनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि । केचित् पर्व्वतसङ्काशाः केचिद्गजकुलोपमाः ॥ कूटागारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः । बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः । तदा जलधराः सर्व्वे पूरयन्ति नभस्थलम् ॥ ततस्ते जलदा घोरा वारिणा भास्करात्मजाः । सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत ॥ ततस्ते जलदा वर्षं वर्षन्तीह महौघवत् । सुघोरमशिवं सर्ब्बं नाशयन्ति च पावकम् ॥ प्रवृत्तेन तदात्यर्थमम्भसा पूर्य्यते किल । अद्भिस्तेजोऽंशभूतत्वात्तदाग्निं प्रविशत्यपि ॥ नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदा जलसम्भवाः । प्लावयन्तोऽथ भुवनं महाजलपरिस्रवैः ॥ धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयम्भुवा । उद्यन्तं सलिलौघैश्च वेला इव महोदधेः ॥ साद्रिद्बीपा तथा पृथ्वी जलैः संछाद्यते शनैः । आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति ॥ पुनः पतति तद्भूमौ पूर्य्यन्ते तेन चार्णवाः ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे ४२ अध्यायः ॥ * ॥ मेघस्य
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेघ" आता है (60)
घन मेघ । बादलअभ्र मेघ । बादलगडेर मेघ । बादलनदनु मेघ । बादलवादर †पु ^१ संज्ञा पुं॰ बादल । मेघगवेडु मेघ । बादलमुदिर बादल । मेघवलाहक मेघ । बादलशक्रि मेघ । बादलशद्रि मेघ । बादलवृष्णि मेघ । बादलशरण्यु मेघ । बादलपर्जन्य बादल । मेघगाडव मेघ । बादलतोयद मेघ । बादलसरटि मेघ । बादलअंभोद बादल । मेघखतमाल बादल । मेघजलमसि बादल । मेघजलवाह मेघ । वारिवाहतोयधर मेघ । बादलपाथोद बादल । मेघबलाहक मेघ । बादलवारिद मेघ । बादलगदांबर मेघधाराधर मेघ । बादलनभोदुह मेघ । बादलकद जमाई हुई चीनी । मिस्रीनद बड़ी नदी अथवा ऐसी नदी जिसका नाम पुल्लिंगवाची हो; जैसे सोन, दामोदर, ब्र…भव उत्पत्ति । जन्मवल सों करिहै ग्रास कह— । (नेपथ्य में) हैं मेरे जीते चंद्र को कौन वल से ग्…उपल पत्थरओदन पका हुआ चावल । भातकंध पु संज्ञा पुं॰भेक मेढकअब्द दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्तकंदर गुफा । गुहाकबंध पीपा । कंडलक्षर नाशवान् । नष्ट होनेवालाजीवथ प्राणदृति चमडा़ । खालनभाक अँधेरा । अँधकारपारण किसी व्रत या उपवास के दूसरे दिन किया जानेवाला पहला भोजन और तत्संबंधी क…मेचक अंधकार । अँधेरावर्ष वृष्टि । जलवर्षणसरट् वायु । हवाजीमूत पर्वततोक्म अंकुरपाटीर एक प्रकार का चंदनवृत्र अँधेराशुद्ध सेंधा नमक । काली मिर्चअर्बुद गणित में नवें स्थान की संख्या । दस कोटि । दस करोड़दर्दरीक मेढक । दादुरदात्यूह पपीहा । चातकसंस्फाल भेड़ । मेषमदयित्नु मादक । उल्लासकखचर सुर्यजलद जल देनेवाला । जो जल देअश्म पर्वत । पहाड़विहंग पक्षी । चिड़िया
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें