🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विहंग
vihaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पक्षी के नाम (2.5.34) खग · विहग · विहंगम · विहायस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विहंग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विहङ्ग]
१. पक्षी । चिड़िया । उ॰—सुखी परेवा जगत में एकै तुही विहँग ।—बिहारी (शब्द॰)
२. साना- मक्खी ।
३. वाण । तीर ।
४. मेघ । बादल ।
५. चंद्रमा ।
६. सूर्य ।
७. एक नाग का नाम जिसका उल्लेख महाभारत में है ।
विहंग २ वि॰ [सं॰] आकाशगामी । आकाशचारी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विह—ं-ग mfn. sky-going, flying, W.
विह—ं-ग m. = विहग, a bird, Mn.; R. &c.
an arrow, MBh. viii, 3343
a cloud, L.
the sun, L.
the moon, L.
N. of a serpent-demon, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विहंगः 1 A bird; R. 1. 51; Ms. 9. 55. --2 A cloud. --3 An arrow. --4 The sun. --5 The moon. --Comp. --इंद्रः, --ईश्वरः, --राजः epithets of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1002-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहङ्गः, पुं, (विहायसा गच्छतीति । ३ । २ । ३८ । इत्यत्र “गमेः सुपीति ।” खच् । “विहायसो विह च ।” इति विहादेशः । “खच्च डिद्वा वक्तव्यः ।” इति डिच्च ।) पक्षी । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुवंशे । १ । ५१ । “सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्षकम् । विश्वासाय विहङ्गानामालवालाम्बुपायिनाम् ॥”) बाणः । (यथा, महाभारते । ८ । ६६ । ३५ । “त्वत्प्रेरितैर्लोहिताङ्गैर्व्विहङ्गैः ॥”) मेघः । चन्द्रः । सूर्य्यः । इति शब्दरत्नावली ॥ (नागविशेषः । १ । ५७ । ११ । “विहङ्गः शरभो मेदः प्रमोदः संहतोपनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-465-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विहंग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें