🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:40:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खग
khaga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्ति ।
२. पक्षी । चिड़िया ।
३. गंधर्व ।
४. बाण । तीर ।
५. ग्रह । तारा । सितारा ।
६. बादल ।
७. देवता ।
८. सूर्य ।
९. चंद्रमा ।
१०. बायु । हवा । उ॰—खग रवि खग शशि खग पवन खग अंबुद खग देव । खग विहंग हरि सुतरु तजि खग उर सेंबल सेव ।—अनेकार्थ॰ (शब्द॰)
११. महादेव (को॰) ।
१२. शलभ (को॰) ।
खग २ वि॰ आकाशचारी । नभगाभी [को॰] ।
खग ३पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ खङ्ग, हिं॰ खंग] दे॰ खंग, 'खङ्ग' । (क) हाजी गख्खर खान खांति खग खोलि बिहत्थं ।—पृ॰ रा॰, १० १८ । (ख) नव ग्रहन मद्धि जनु सूर तोष । खग ध्रंम क्रंम संमर अदोष ।—पृ॰ रा॰, ६ ।६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ख—ग mfn. moving in air, MBh. iii, 12257
ख—ग m. a bird, Mn. xii, 63; MBh. &c.
N. of Garuḍa (cf. -ग-पति), Gal.
any air-moving insect (as a bee), R. ii, 56, 11
a grasshopper, L.
the sun, Hcat.
a planet, Gol.
air, wind, MBh. iii, 14616
a deity, L.
an arrow, L.
ख-ग &c. See 3. ख.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खग पु० मे द० खे अकाशे गच्छति गम--ड ७ त० । १ सूर्य्ये २ सूर्था दग्रहे ३ देवे ४ शरे ५ पक्षिणि पु० स्त्री० मेदि० । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ६ वायौ शब्दच० “तमांसीव यथा सूर्य्यो वृक्षानग्निर्घनान् खगः” भा० व० २६० अ० । ७ शलभभेदे भरतः । ८ आकाशर्गामिनि त्रि० । “सुरासुरैरबध्यं हि पुरमेतत् खगं महत्” भा० आ० १६३ अ० । तत्र विहगे “खगचञ्चुपुटद्रोणीपूरणे तव कः श्रमः” चातका० । “अधुनीत खगः स नैकधा” “धृतरुद्राक्षमधुव्रतं खगःं नैष० । ग्रहे “आपोक्लिमे यदि खंगाः स किलेन्दुवारः” लीलक० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2414,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खगः, पुं, (खे आकाशे गच्छति । ख + गम् + डः ।) सूर्य्यः । ग्रहः । (यथा, ज्योतिषे । “आपोक्लिमे यदि खगाः स किलेन्दुवारः ॥”) देवः । वाणः । पक्षी । इति मेदिनी । गे । ६ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ३३ । १९ । “तं व्रजन्तं खगश्रेष्ठं वज्रेणेन्द्रोऽभ्यताडयत् ॥”) वायुः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा, महाभारते वनपर्व्वणि । “तमांसीव यथा सूर्य्यो वृक्षानग्निर्घनान् खगः ॥”) शलभः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, मनुः । १२ । ६३ । “मांसं गृध्रो वपां मद्गुस्तैलं तैलपकः खगः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ६६ । “आकाशनिर्व्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-267-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खग" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें