🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:21:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बाण
bāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक लंबा और नुकीला अस्त्र जो धनुष पर चढ़ाकर चलाया जाता है । तीर । सायक । शर । विशेष—प्राचीन काल में प्रायः सारे संसार में इस अस्त्र का प्रयोग होता था; ओर अब भी अनेक स्थानों के जंगली ओर अशिक्षित लोग अपने शत्रुओं का संहार या आखेट आदि करने में इसी का व्यबहार करते हैं । यह प्रायः लकड़ी या नरसल की डेढ़ हाथ की छड़ होती है । जिसके सिरे पर पैना लोहा, हड्डी, चकमक आदि लगा रहता है जिसे फल या गाँसी कहते हैं । यह फल कई प्रकार का होता है । कोई लंबा, कोई अर्धचंद्राकार और कोई गोल । लोहे का फल कभी कभी जहर में बुझा भी लिया जाता है । जिससे आहत की मृत्यु प्रायः निश्चित हो जाती है । कहीं इसके पिछले भाग में पर आदि भी बाँध देते हैं जिससे यह सीधा तेजी के साथ जाता है । हमारे यहाँ धनुर्वेद में वाणों और उसके फलों सा विशद रूप मे बर्णन है । वि॰ दे॰ धनुर्वेद । पर्या॰—पृथक्क । विशिख । खग । आशुग । कलंब । मार्गण । पत्री । रोप । वीरतर । फांड । विपर्पक । शर । बाजी । पत्र- बाह । अस्त्रकंटक ।
२. गाय का धन ।
३. आग ।
४. भद्रमुंज नामक तृण । रामसर । सरपत ।
५. निशाना । लक्ष्य ।
६. पाँच की संख्या । (कामदेव के पाँच बाण माने गए हैं; इसी से बाण से ५ की संख्या का बोध होता है) ।
७. शर का अगला भाग ।
८. नीली कटसरैया ।
९. इक्ष्वाकुवंशीय विकुजक्षि के पुत्र का नाम ।
१०. राजा वलि के सौ पुञों में से सबसे बडे़ पुञ का नाम । विशेष—इनकी राजधानी पाताल की शोणितपुरी थी । इन्होंने शिव से वर प्राप्त किया था जिससे देवता लोग अनुचरों के समान इनके साथ रहते थे । कहते हैं, युद्ध के समय स्वयं महादेव इनकी सहायता करते थे । उषा, जो अनिरुद्ध को व्याही थी, इन्हिं की कन्या थी ।
११. संस्कृत के एक प्रसिद्ध कवि । वि॰ दे॰ बाणभट्ट ।
१२. स्वर्ग ।
१३. निर्वाण । मोक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाण m. or वाण (RV.), बाण (AV.; later more usually वाण, q.v.) a reed-shaft, shaft made of a reed, an arrow, RV. &c. &c.
N. of the number five (from the 5 arrows of Kāma-deva; cf. पञ्च-ब्˚), Sūryas.; Sāh.
the versed sine of an arc, Gaṇit.
a mark for arrows, aim, BhP.
a partic. part of an arrow, L.
Saccharum Sara or a similar species of reed, Bhpr.
the udder of a cow (वाण, RV. iv, 24, 9), L.
music (for वाण), AV. x, 2, 17 = केवल,
N. of an Asura (a, son of Bali, an enemy of Viṣṇu and favourite of Śiva), MBh.; Pur.
of one of Skanda's attendants, MBh.
of a king, Hariv.
(also -भट्ट) of a poet (the author of the Kādambarī, of the Harṣa-carita, and perhaps of the Ratnāvalī), Cat.
of a man of low origin, Rājat.
बाण m. (Śiś.) or (आ) f. (L.) a blue-flowering Barleria
बाण n. the flower of Barleria, Kir.; Śiś.
the body, PraśnUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (727,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाणः 1 An arrow, shaft, reed; धनुष्यमोघं समधत्त बाणं Ku. 3. 66. --2 An aim or mark for arrows. --3 The feathered end of an arrow. --4 The udder of a cow. --5 A kind of plant (नीलझिंटी; f. also); विकचबाणदलावलयो ऽधिकं रुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः Śi. 6. 46. --6 N. of a demon, son of Bali; cf. उषा. --7 N. of a celebrated poet who lived at the court of king [] Harshavardhana and flourished in the first half of the seventh century; (see App. II). He is the author of कादंबरी, हर्षचरित and of some other works; (Govardhana in his Āryāsaptaśatī v. 37 speaks in these terms of Bāṇa: --जाता शिखंडिनी प्राग्यथा शिखंडी तथावगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवोति ॥; so हृदयवसतिः पंचबाणस्तु बाणः P. R. 1. 22). --8 A symbolical expression for the number ‘five’. --9 A sound, voice. --10 Fire. --11 Lightning. --णः, --णा The hinder part or feathered end of an arrow. --Comp. --असनं a bow. --आवलिः --ली f. {1} a series of arrows. {2} a series of five verses forming one sentence. --आश्रयः a quiver. --गंगा N. of a river said to have been produced by Rāvaṇa's arrow. --गोचरः the range of an arrow. --जालं a number of arrows. --जित् m. an epithet of Viṣṇu. --तूणः, --धिः a quiver. --पथः the range of an arrow. --पाणि a. armed with arrows. --पातः {1} an arrow-shot (as a measure of distance). {2} the range of an arrow. --मुक्ति f., --मोक्षणं discharging or shooting an arrow. --योजनं a quiver. --रेखा a long wound made by an arrow. --वारः a breast-plate, an armour, cuirass; cf. वारबाणः. --वृष्टिः f. a shower of arrows. --संधानं the fitting of an arrow to the bow-string. --सिद्धिः f. the hitting of a mark by an arrow. --सुता an epithet of Uṣā, daughter of Bāṇa; see उषा. --हन् m. an epithet of Viṣṇu.
बाण The well-known author of the Harṣacarita, [] Kādambarī and Caṇḍikāśataka. Pārvatīpariṇaya and Ratnāvalī are also ascribed to him. His date is indisputably fixed by that of his patron Harshavardhana of Kānyakubja who was reigning during the whole of Hiouen Thsang's travels in India which lasted from 629 to 645 A. D. Bāṇa must, therefore, have lived in the latter half of the sixth or the first half of the seventh century. The date of Bāṇa is useful in ascertaining the dates-at least the termini ad quem --of several writers mentioned by him in his introduction to the Harṣa Carita.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0793-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)ण पु० बण--शब्दे वण--गतौ वा संज्ञाबां कर्त्तरि घञ् । १ शसे, २ गोस्तने, (वांट) ३ विरोचनसुते ४ दैत्यभेदे, ५ केवले च ६ शरपुत्रे ७ नीलझिण्ठ्याम् पुंस्त्री० अमरः ८ बाणमूले स्त्री मेदि० । मेदिन्यां दन्तोष्ठ्यवादित्वेन पठितः रायमुकु- टादवस्त बण शब्दे इति पातुप्रकृतिकत्वमाहुरतोऽस्वो- भयविधादित्वम् बल--भावे घञ् । ९ शब्दे १० तदथि- तदधिष्ठातृदेव्यां सरस्वत्यां स्त्री उपचारात् ११ वाक्ये अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)णः, पुं, (बणनं बाणः शब्दस्तदस्यास्तीति । बाण + अच् ।) अस्त्रविशेषः । तिर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पृषत्कः २ विशिखः ३ अजिम्भगः ४ खगः ५ आशुगः ६ कलम्बः ७ मार्गणः ८ शरः ९ पत्री १० रोपः ११ इषुः १२ । इत्यमरः । २ । ८ । ८६ ॥ चित्र- पुङ्खः १३ शायकः १४ वीरतरः १५ तूणक्षेडः १६ काण्डः १७ विपर्षकः १८ शरुः १९ वाजी २० पत्रवाहः २१ अस्त्रकण्टकः २२ ॥ लौहमय- वाणस्य पर्य्यायः । प्रक्ष्वेडनः १ लोहनालः २ [] नाराचः ३ ॥ क्षिप्तबाणस्य पर्य्यायः । प्रहितः १ निरस्तः २ ॥ विषाक्तबाणस्य पर्य्यायः । तीक्ष्णः १ लिप्तकः २ दिग्धः ३ ॥ तीरो निष्फलसायके । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ७५ । १७ । “यत्र बाणाः संपतन्ति कुमारा विशिखा इव । तत्रा नो ब्रह्मणस्पतिरदितिः शर्म्म यच्छतु विश्वहा शर्म्म यच्छतु ॥”) वलिराजस्य ज्येष्ठपुत्त्रः । यथा, -- “बलेः पुत्त्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठन्ततो द्विजाः । बाणः सहस्रबाहुः स्यात् सर्व्वास्त्रगुणसंयुतः ॥ तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलधृक् । महाकालत्वमगमत् साम्यं यस्य पिणाकिनः ॥” इति मत्स्यपुराणे ५ अध्यायः ॥ (अस्य जन्मादिविवरणन्तु बाणयुद्धशब्दे द्रष्ट- व्यम् । विस्तृतिस्तु हरिवंशे विष्णुपर्व्वणि १७३ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्या ॥) गोस्तनः । केवलः । इति मेदिनी । णे, २७ ॥ अग्निः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ काण्डावयवः । इति विश्वः ॥ भद्रमुञ्जः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पुं, स्त्री, नीलझिण्टी । इति वैजयन्ती ॥ यथा, माघे । ६ । ४६ । “विकचबाणदलावलयोऽधिकं रुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः ॥” बण्यते शब्द्यते इति । बण शब्दे + “अकर्त्तरि च कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ । इति घञ् । वाक् । इति निघण्टुः ॥ इक्ष्वाकुवंशीयो- ऽयोध्याराजः स्वनामख्यातो विकुक्षेः पुत्त्रः । यथा, रामायणे । १ । ७० । २२ -- २३ । “इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरित्येव विशुतः । कुक्षेरथात्मजः श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत ॥ विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्त्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥” कादम्बरीप्रणेता कविविशेषः । यथा, कादम्बर्य्यां कविवंशवर्णने । “सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुट- प्रमृष्टहोमश्रमसीकराम्भसः । यशोऽंशुशुक्लीकृतसप्तविष्टपात् ततः सुरोबाण इति व्यजायत ॥ द्विजेन तेनाक्षत कण्ठकौण्ठ्यया महामनोमोहमलीमसान्धया । अलब्धवैदग्ध्यविलासमुग्धया धिया निबद्ध्वेयमतिद्वयी कथा ॥” अयमेव हर्षचरितप्रणेता इति केचित् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-413-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाण" आता है (51)
इषु बाण । तीरकलंब शर । बाणशायक बाण । तीर । शरसायक बाण । तीर । शरकर्णी बाण । तीरप्रदल बाण । तीरवीरतर शर । तीर । बाणक्षुमा बाणपृषत्क बाणविकर्ष बाण । तीरकिंशारु बाण । शरकादंबक बाणचित्रपुंख बाण । तीरअस्त्रकंटक बाण । तीरनराच तीर । बाण । शरअस्रकंठ बाण । तीरबाणासुर राजा बलि के सौ पुत्रों में से सबसे बड़े पुत्र का नाम । बाण । विशेष—यह …वीरशंकु तीर । बाणसवलोह तीर । बाणविसक्ख पु संज्ञा पुं॰ विशिख । बाणकंकपत्री बाण । तीरतूणत्क्ष्वेड बाण । तीरसर बड़ा जलाशय । ताल । तालाबरोप ठहराव । रुकावटशरु क्रोध । गुस्सासरु पतला । लघु । छोटाकटंब संगीत का एक वाद्य या बाजाकलाप समूह । झुंड । जैसे,—क्रियाकलापइषीका गाँडर या मूँज के बीच की सींक जिसके ऊपर जीरा या भूआ होता हैईषिका हाथी की आँख का खोंडरा या गोलकप्रदर स्त्रियों का एक रोग जिसमें उनके गर्भाशय से सफेद या लाल रंग का लसदार पा…विशिख रामसर या भद्रमुंज नामक घासशर्या रात्रि । रातशलाका लोहे या लकड़ी आदि की लंबी सलाई । सलाख । सीखखग आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्तिआशुग जल्दी चलनेवाला । शीघ्रगामीशिली देहलीजयुध्म संग्राम । युद्धशिलीमुख भ्रमर । भौंराअग्निशिख कुसुम या बर्रे का पेड़ऋजुग अपने आचरण एवं व्यवहार के प्रति ईमानदार । सदाचारीगार्ध्र गृध्र संबंधीसर्वलौह ताँबा । ताम्रबान शालि या जड़हन को रोपने के समय उतनी पेड़ियाँ जो एक साथ लेकर एक थान में …बाजि † संज्ञा पुं॰अंगुष घुस नाम का जंतुतामिल भारत के दूरस्थ दक्षिण प्रांत की एक जाति जो आधुनिक मद्रास प्रांत के अधि…मारगन पु संज्ञा पुं॰ककपत्र कंक का परपत्रवाज पक्षी । चिड़ियाव हिंदी या संस्कृत वर्णमाला का उन्नीसवाँ व्यंजन वर्ण, जो उकार का विकार औ…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें