🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:30:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शलाका
śalākā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शलाका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लोहे या लकड़ी आदि की लंबी सलाई । सलाख । सीख ।
२. वह सलाई जिससे घाव की गहराई आदि नापी जाती है ।
३. बाण । शर । तोर ।
४. अस्थि । हड्डी ।
५. मदनवृक्ष । मैनफल ।
६. तिनका । तृण ।
७. शारिका पक्षी । मैना ।
८. सलई । शल्लकी वृक्ष ।
९. सुरमा लगाने की सलाई ।
१०. खेलने का पासा ।
११. बच । वचा ।
१२. रामायण के अनुसार एक प्राचीन नगरी का नाम ।
१३. नली की हड्डी ।
१४. मतदान के लिये पर्चियों की भाँति काम में आनेवाली लकड़ी की सलाइयाँ । —उ॰—एक पुरुष सदस्यों को रंग रंग को लकड़ी की सलाकाएँ बाँट देता था और समझा देता था कि प्रत्येक रंग का अर्थ क्या है ।—हिंदु॰ स॰, पृ॰ २५६ ।
१५. साँग । नेजा । भाला (को॰) ।
१६. तीली । जैसे, छत्रशलाका (को॰) ।
१७. तूलिका । कूँची (को॰) ।
१८. साही नामक जानवर (को॰) ।
१९. अंकुर । अँखुवा (को॰) ।
२०. उँगली । जैसे, शलाकानख(को॰) ।
२१. दाँत साफ करने की कूँची (को॰) ।
२२. शासक । शास्ता (को॰) ।
२३. कील । खूँटी (को॰) ।
२४. पिंजड़े या खिड़की आदि का छड़ (को॰) ।
२५. रेखा खींचने की नोकदार सिलाई (को॰) ।
शलाका ग्राहापक संज्ञा पुं॰ [सं॰] मतदान के लिये बँटी हुई शलाकाओं को एकत्रित करनेवाला अधिकारी । उ॰—जो अधिकारी शलाकाओं को फिर एकत्रित करते थे उनका नाम शलाका ग्राहापक होता था । —हिंदु॰ स॰, पृ॰ २१० ।
शलाका परीक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] विद्यार्थी की वह परीक्षा जिसमें ग्रंथ में शलाका डालने जो पृष्ठ सामने आ जाय उसी की परीक्षा ली जाती थी ।
शलाका पुरुष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बौद्धों जैनों के तिरसठ अवतारी पुरुष । देवपुरुष । जैसे, त्रिषाष्ठ शलाकापुरुष चरित्र । उ॰— कभी किसी शलाकापुरुष ने ब्राह्मण कुल में जन्म नहीं लिया ।—हिंदु॰ स॰, पृ॰ २७३ । विशेष—इस शलाकापुरुषों में १२ चक्रवर्ती, २४ जिन, ९ वासु- देव, ९ बलदेव और ९ प्रतिवासुदेव माने जाते हैं । इस प्रकार ६३ शलाकापुरुष माने गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शलाका f. any small stake or stick, rod (for stirring &c.), twig (smeared with lime for catching birds), rib (of an umbrella), bar (of a cage or window), chip, splinter, splint, pencil (for painting or applying collyrium), ŚBr. &c. &c.
a piece of bamboo (borne as a kind of credential by mendicants and marked with their name), Buddh.
the quill of a porcupine, KātyŚr., Sch.
an oblong quadrangular piece of ivory or bone (used in playing a partic. game), ib.
a peg, pin, arrow-head, needle, a probe (used in surgery and sometimes taken as the N. of this branch of, surgery, Suśr.), any pointed instrument, MBh.; R.; ŚārṅgS.
a sprout, sprig, shoot of any kind (see रत्न-श्˚)
a ruler, W.
a toothpick or tooth-brush, L.
a match or thin piece of wood (used for ignition by friction), W.
a bone, L.
a finger, toe, Viṣṇ.; Yājñ.
a porcupine, L.
a partic. thorny shrub, Vangueria Spinosa, L.
the Sārikā bird, Turdus Salica, L.
N. of a town, R.
of a woman g. शुभ्रादि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शलाका 1 A small stick, peg, rod, pin, piece, thin bar (of anything); अयस्कांतमणिशलाका Māl. 1. --2 A pencil, small stick (used in painting the eyes with collyrium), अज्ञानांधस्य लोकस्य ज्ञानांजनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः ॥ Śik. 58; Ku. 1. 47; ययौ शलाकामपरा वहंती R. 7. 8. --3 An arrow. --4 A dart, javelin. --5 A probe or a kind of pointed surgical instrument. --6 A rib (as of an umbrella). --7 A bone (forming the root of the fingers and toes); Y. 3. 85 --8 A sprout, sprig, shoot; उद्भिन्नया रत्नशलाकयेव Ku. 1. 24. --9 A paint-brush. --10 A tooth-brush, tooth-pick. --11 A porcupine. --12 An oblong piece of ivory or bone used in gambling. --13 A ruler. --14 The Sārikā bird. --Comp. --धूर्तः (forming शलाकधूर्तः) a swindler, sharper. --परि ind. an unlucky throw or movement of one of the pieces at a game played with Śalākas: cf. परि or अक्षपरि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1036-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शलाका स्त्री शल--आकन् । १ शल्ये २ मदनवृक्षे (मयना) ३ शारिकायां ४ शल्लक्यां ५ शरे मेदि० ६ आलेख्यतूलि- कायां हेमच० । ७ अस्थ्नि च शब्दच० । सुश्रुतोक्ते शृकाद्यु- द्वारणार्थे यन्त्रभेदे शस्त्रशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5089,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शलाका, स्त्री, (शल + “बलाकायदश्च ।” उणा० ४ । १४ । इति आकः । स्त्रियां टाप् ।) शल्यम् । मदनवृक्षः । शारिका । शल्लकी । छत्रादि- काष्ठी । (यथा, गुरुगीतायाम् । “अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥”) शरः । इति मेदिनी ॥ आलेख्यकूर्चिका । इति हेमचन्द्रः ॥ अस्थि । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-034-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शलाका" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें