🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:04:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इषीका
iṣīkā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इषीका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गाँडर या मूँज के बीच की सींक जिसके ऊपर जीरा या भूआ होता है ।
२. बाण । तीर ।
३. हाथी की आँख का डेला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इषीका f. a reed, rush, stem or stalk of grass used as an arrow, AV. vii, 56, 4; xii, 2, 54; ŚBr.; Kauś.; MBh.; R.; Ragh. &c.
a sort of sugarcane, Saccharum Spontaneum, L.
a brush, L.
a small stick of wood or iron (used for trying whether the gold in a crucible is melted), L.
the eyeball of an elephant
See इषिका, ईषिका, ईषीका, इशीका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इषि(षी)का [इष् गत्यादौ क्वुन् अत इत्वं] 1 Reed, rush, stalk of grass; कुशकाशशरेषिकाः Rām.; ˚अस्त्रं R. 12. 23. --2 An arrow. --3 A sort of sugar-cane; Saccharum Spontaneum. --4 A small stick of wood or iron used to see whether gold in a crucible is melted or not. --5 A brush. --6 The eye ball of an elephant. --Comp. --तूलं the point or upper part of a reed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0281-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इषीका स्त्री ईष--गत्यादिषु ईकन् कित् ह्रस्वश्च । १ गज- नेत्रगोलके । २ काशे, ३ मुञ्जामध्यवर्त्तितृणे च तदालम्ब्यैव अश्वत्थाम्ना पाण्डवबधाय महास्त्रं प्ररित्यक्तम् यथा भा० प० १४ अ० “व्यथितात्माऽभवत् द्रोणिः प्राप्त- क्षेममन्यत । तत्र दिव्यमदीनात्मा परमास्त्रमचिन्तयत् । जग्राह च स चेषीकां द्रौणिः सव्येन पाणिना । स तामापदमासाद्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत्” इत्युपक्रम्य “तत- स्तस्यामिषीकायां पावकः समजायत । प्रधक्ष्यन्निव लो- कांस्त्रीन् कालान्तकयमोपमः” इमामिषीकामधिकृत्य कृतोग्रन्थः अण् ऐषीकं भारतान्तगेतपर्वभेदे “मुञ्जा वेषीका तूलमिति” शत० ब्रा० “यदि नडानां यदि वेणूनां यदि वेषीकाणाम्” शत० ब्रा० १, १, ४, १९, ४ शरशला- कायां ५ वीरणकाष्ठिकायाञ्च उज्ज्व० “तस्मिन्नास्थदिषी- कास्त्रं रामोरामावबोधितः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0987,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इषीका, स्त्री, (ईष्यते इति । ईषेः कित् ह्रस्व- श्चेतीकन् ह्रस्वश्च ।) गजाक्षिकूटकः । हस्थिचक्षु- र्गोलकः । इत्यमरः ॥ तूलिका । इति रायमुकुटः ॥ काशतृणं । इति हेमचन्द्रः ॥ (“पताङ्गानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता” । “इषीकाञ्च यथा मुञ्जात् कश्चित् निष्कृष्य दर्शयेत् । योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः” । इति च महाभारते । “तस्मिन्नास्थदिषीकास्त्रं रामो रामावबोधितः” । इति रघुः १२ । २३” । इषीकास्त्रं काशास्त्रं “इषीका काशमुच्यते” इति हलायुधः । इति तट्टीका ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-214-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें