🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:06:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सायक
sāyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सायक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाण । तीर । शर । उ॰—लखि कर सायर अरु तुम्हे कर सायक सर चाप ।—शकुंतला, पृ॰ ७ ।
२. खङ्ग । उ॰—धीर सिरोमनि बीर बड़े बिजई बिनई रघुनाथ सोहाए । लायकही भृगुनायक से धनु सायक सौंपि सुभाय सिंधाए ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. एक प्रकार का वृत्त जिसके प्रत्येक पाद में सगण, भगण, तगण, एक लघु और एक गुरु होता है (??? ) ।
४. भद्र मुंद । राम सर ।
५. पाँच की संख्या । (कामदेव के पाँच बाणों के कारण ।
६. आकाश का विस्तार । अक्षांश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सायक mfn. intended or fitted to be discharged or hurled, RV. (Naigh. ii, 20)
सायक m. (in RV. also n.) a missile, arrow, RV. &c. &c.
सायक m. a symbolical expression for the number ‘five’ (from the 5 arrows of the god of love), Sāh.
a sword, MBh.; R.
the latitude of the sky, Gaṇit.
Saccharum Sara, L.
N. of a man, Pravar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1207,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सायकः [सो-ण्वुल्] 1 An arrow; तत्साधुकृतसंधानं प्रतिसंहर सायकं Ś. 1. 11. --2 A sword. --Comp. --पुंखः the feathered part of an arrow; सक्तांगुलिः सायकपुंख एव R. 2. 31.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1118-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शा(सा)यक पु० शो (सो) वा--ण्वुल् । १ वाणे खङ्गे च जटा०
सायक पु० सो--ण्वुल् । १ वाणे २ खङ्गे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5099,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सा(शा)यकः, पुं, (स्यति छिनत्तीति । सो + ण्वुल् + युक् ।) बाणः । (यथा, रामायणे । २ । ३१ । ३० ! “अभेद्ये कवचे दिव्ये तूणौ चाक्षय्यसायकौ ॥”) खड्गः । इत्यमरः । ३ । ३ । २ ॥ (यथा, महा- भारते । ४ । ४० । १४ । “कस्य पाञ्चनखे कोषे सायको हेमविग्रहः । प्रमाणरूपसम्पन्नः पीत आकाशसन्निभः ॥” पञ्चमसंख्या । यथा, साहित्यदर्पणे । ४ । २६४ । “सङ्करेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः शुद्धैरिषुबाणाग्निसायकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-337-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सायक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें