🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:02:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पक्षी
pakṣī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गरुत्मान् (3.3.65) गरुड़
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पक्षी संज्ञा पुं॰ [सं॰ पक्षिन्]
१. चिड़िया ।
२. तरफदार ।
३. बाण (को॰) ।
४. शिव (को॰) ।
पक्षी २ वि॰
१. पक्षवाला । पंखवाला ।
२. पक्ष विशेष का समर्थक । तरफदार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पक्षी, [न्] पुं, (पक्षाः कङ्कादीनां पत्राणि सन्त्यस्य । “अत इनिठनौ” । ५ । २ । ११५ । इति इनिः ।) वाणः । इति धरणिः ॥
पक्षी, [न्] पुं स्त्री, पक्षौ विद्येते यस्य । (पक्ष + इनिः ।) विहङ्गमः ॥ पाखी इति चिडिया इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । खगः २ विहङ्गः ३ विहगः ४ विहङ्गमः ५ विहायाः ६ शकुन्तिः ७ शकुनिः ८ शकुन्तः ९ शकुनः १० द्विजः ११ पतत्री १२ पत्री १३ पतगः १४ पतन् १५ पत्र- रथः १६ अण्डजः १७ नगौकाः १८ वाजी १९ विकिरः २० विः २१ विष्किरः २२ पतित्रिः २३ नीडोद्भवः २४ गरुत्मान् २५ पिच्छन् २६ नभ- सङ्गमः २७ । इत्यमरः । २ । ५ । ३४ ॥ नाडीचरणः २८ कण्डाग्निः २९ पतङ्गः ३० अगौकाः ३१ चञ्चु- भृत् ३२ छुरण्डः ३३ सरण्डः ३४ । इति शब्द- रत्नावली ॥ पिपतिषुः ३५ पत्रवाहः ३६ द्युगः ३७ । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ गुरुभक्षबहुभक्ष- [] स्थूलकायपक्षिणां पूर्व्वार्द्धस्य श्रेष्ठत्वं यथा, -- “गुरुभक्षा बहुभुजो ये चोपचितमेदसः । एकदेहेऽपि पूर्व्वार्द्धं मृगाणां पक्षिणां परम्” ॥ * ॥ पक्षिणामङ्गादीनामुत्तरोत्तरं गुरुत्वं यथा, -- “सर्व्वेषाञ्च शिरःस्कन्धप्लीहचर्म्मयकृद्गुदम् । पादपुच्छान्त्रमस्तिष्कमुष्कक्रोडाः समेहनाः । धातवः शोणिताद्याश्च गुरवःस्युः परस्परम्” ॥ अस्याण्डगुणाः । “मत्स्यकूर्म्मखगाण्डानि स्वादुवाजीकराणि च । कटुपाकानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च” ॥ इति राजवल्लभः ॥ * ॥ तेषामुत्पत्तिर्यथा, -- “अरुणस्य भार्य्या श्येनी वीर्य्यवन्तौ महाबलौ । सम्पातिश्च जटायुश्च प्रसूतौ पक्षिसत्तमौ ॥ सम्पातिर्जनयन् गृध्रान् काकाः पुत्त्रा जटायुषः । भार्य्या गरुत्मतश्चापि भासी क्रौञ्ची शुनी शुकी ॥ धृतराष्ट्री गरुत्मांस्तु शुन्यां जज्ञे च षट् सुतान । त्रिशिखञ्च सुनेत्रञ्च सुमुखं सुनसन्तथा ॥ सुरूपन्तु सुपर्व्वाणं तेषां पुत्त्रा अनन्तकाः । चतुर्द्दशसहस्राणि क्रूराणां पन्नगाशिनाम् ॥ सप्तद्वीपेष्विमे सन्ति गारुडास्ते महाबलाः । भासीपुत्त्रास्तथा भासा उलूकाः काककुक्कुटाः ॥ मयूराः कलविङ्काश्च कपोती चैव तित्तिरी । क्रौञ्च्यां वाध्रीणसा आसन् कुरराः सारसा वकाः ॥ धृतराष्ट्री कलहंसान् धार्त्तराष्ट्रांश्च भामिनी । चक्रवाकांश्च विहगान् सश्येनानौदकान् द्बिजान् ॥ अन्यानपि द्विजान् जज्ञे पुत्त्रपौत्त्राननन्तकान” ॥ इत्यग्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ (महादेवः । यथा, महाभारते १३ । शिवनामकीर्त्तने । १७ । ६९ । “पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-003-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पक्षी" आता है (60)
पतस पक्षीविहग पक्षी । चिड़ियाशरंड पक्षी । विहंग । चिड़ियासरंड पक्षी । चिड़ियापतंगम पक्षी । चिड़ीयाविकिर पक्षी । चिड़ियाशकुंत पक्षी । चिड़ियाशकुनि पक्षी । चिड़ियानभसंगम चिड़िया । पक्षीपतत्रि पक्षी । चिड़ियाविहंगम पक्षी । चिड़ियापक्षालु पक्षीविष्किर पक्षी । चिड़ियापतग पक्षी । चिड़िया । पखेरूअंडज अडे से उत्पन्न होनेवाले जीव जैसे सर्प, पक्षी, मछली, कछुआ इत्यादि । ये …प्रवग पक्षीवारंक पक्षीविहंग पक्षी । चिड़ियाद्विपद जिसके दो पैर हों । जैसे, मनुष्य, पक्षीनभश्चर पक्षीनभोगति वह जो आकाश में चलता हो । जैसे, पक्षी, देवता, ग्रह आदितिर्यक् तिरछा । आड़ा । टेढ़ा । विशेष— मनुष्य को छोड़ पशु पक्षी आदि जीव तिर्यक्…चंचुभृत् पक्षीद्योभूमि पक्षीपक्षवाहन चिड़िया । पक्षीपिपतिषत् पिपतिषु संज्ञा पुं॰ विहग । पक्षीप्रियंवद खेचर । आकाशचारी । पक्षीअस्थितुंड पक्षीनभग पक्षीगगनचर पक्षीदिवाचर पक्षी । चिड़ियाकुलिंगक चिड़ा । गौरा । पक्षी । चटकवृक्षालय पक्षी । चिड़ियावय बीता हुआ । जीवनकाल । अवस्था । उम्रतपस चंद्रमापतम चंद्रवीक वायुकलंज तंबाकू का पौधासरंग चौपाया । चतुष्पद जंतुरौच्य बिल्वदंड धारण करनेवाला संन्यासीशुष्म तेज । पराक्रमशकुंति भास नाम की चिड़ियाशार्ङ्ग धनुष । कमानखग आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्तिवयस् बीता हुआ जीवन काल । अवस्था । उम्रद्युग आकाश में गमन करनेवाला प्राणीद्विज अंडज प्राणीगगनेचर ग्रह । नक्षत्रपक्षधर पक्ष का आदमी । तरफदारसुपर्ण गरुड़विहायस् विहायस संज्ञा पुं॰द्विजाति ब्राह्मण, क्षत्रिय और बैश्य, जिनको शास्त्रानुसार यज्ञोपवीत धारण करने क…चीरी † ^१ संज्ञा पुं॰उपरिचर एक वस्तु का नामद्युचर ग्रहप्रवंग प्रवंगम संज्ञा पुं॰शकुंतक एक प्रकारकी छोटी चिड़ियापापयोनि निकृष्ट या निंदित योनि । पाप से प्राप्त होनेवाली योनि । मनुष्य के अतिर…विप्रुष पानी की छोटी बूँद या छींटाद्विपक्ष जिसके दो पर हों
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें