🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:34:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पत्री
patrī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाण के और नाम (2.8.87) कलम्ब · मार्गण · शर · रोप · इषु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पत्री १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चिट्ठी । खत ।
२. कोई छोटा लेख या लिपिपत्रिका । जैसे, जन्मपत्री, लग्नपत्री ।
३. दोना ।
४. धमासा । हिंगुवा । जवासा ।
५. खैर का पेड़ ।
६. ताड़ ।
७. महा तेजपत्र ।
पत्री २ वि॰ [सं॰ पत्रिन्] जिसमें पत्ते हों । पत्रयुक्त । पत्रविशिष्ट ।
पत्री ३ संज्ञा पुं॰
१. बाण । तीर । उ॰—लव के उर में उरझयो वह पत्री । मुरझाइ गिरयो धरणी महँ छत्रो ।—रामचं॰ पृ॰ १७४ ।
२. पक्षी । चिड़िया ।
३. श्येन । बाज ।
४. वृक्ष । पेड़ ।
५. रथी ।
६. पर्वत । पहाड़ ।
७. ताड़ ।
८. कमल । उ॰—पत्री तरु पत्री कमल पत्री बहुरि बिहंग । पत्री सर कर चित्त जिमि, इमि सेवहु श्रीरंग ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १३९ ।
पत्री ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ पत्तर] हाथ में पहनने का जहाँगीरी नाम का गहना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्री, [न्] पुं, (पत्रं पक्षो विद्यतेऽस्य । पत्र + इनिः ।) वाणः । (यथा, रघुः । ११ । ८४ । “शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्ज्जितम् ॥”) पक्षी । इत्यमरः । ३ । ३ । १०५ ॥ (यथा, रघुः ११ । २९ । “तं क्षुरप्रशकलीकृतं कृती पत्रिणां व्यभजदाश्रमाद्बहिः ॥”) [] श्येनः । (यथा, नैषधे । १९ । १२ । “नभसि महसां ध्वान्तध्वाङ्क्षप्रमापणपत्रिणा- मिह विहरणैः श्यैनम्पातां रवेरवधारयन् ॥” “पत्रिणां श्येनाख्यपक्षिरूपाणाम् ।” इति तट्टी- कायां नारायणः ॥ पत्राणि च्छदानि सन्त्यस्य । अत इनिः ।) वृक्षः । रथी । पर्व्वतः । इति मेदिनी ॥ तालः । श्वेतकिणिही । गङ्गापत्री । पाची । इति राजनिर्घण्टः ॥ पत्रविशिष्टे, त्रि ॥
पत्री, स्त्री, (पत्र + स्त्रियां ङीप् ।) लिपिः । पत्रम् । यथा, जातके । “श्रीमत्पङ्कजिनीपतिः कुमुदिनीप्राणेश्वरो भूभवः शाशाङ्किः सुरराजवन्दितपदो दैत्येन्द्रमन्त्री शनिः । स्वर्भानुः शिखिनां गणो गणपतिर्ब्रह्मेशलक्ष्मीधरा- स्त्वां रक्षन्तु सदैव यस्य विमला पत्री मया लिख्यते ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-029-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पत्री" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें