🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:01:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पत्र
patra
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते के नाम (2.4.14) पलाश · छदन · दल · पर्ण · छद
हर प्रकार का वाहन (2.8.58) वाहन · यान · युग्य · धोरण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पत्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वृक्ष क पत्ता । फ्ती । दल । पर्ण । यौ॰—पत्रपुष्प ।
२. वह वस्तु जिसपर कुछ लिखा हो । लेखाधार । लिखा हुआ कागज । विशेष—कागज का आविष्कार होने के पहले बहुत दिनों तक भारतवर्ष में ताड़ के पत्तों पर लेख, पुस्तकें आदि लिखी जाती थीं । इसी अभ्यासवश लेखयुक्त कागज, ताम्रपट आदि को भी लोग पत्र कहने लगे ।
३. वह कागज या ताम्रपट आदि जिसपर किसी विशेष व्यवहार के प्रमाणस्वरूप कुछ लिखा गया हो । वह कागज जिसपर किसी खास मामले की सनद या सबूत के लिये कुछ लिखा हो । जैसे, दानपत्र, प्रतिज्ञापत्र आदि । क्रि॰ प्र॰—लिखना ।
४. वह लेख जो किसी व्यवहार या घटना के प्रमाण या सनद के लिये लिखा गया हो । कोई वसीका, पट्टा या दस्तावेज । क्रि॰ प्र॰—लिखना ।
५. चिट्ठी । पत्री । खत । क्रि॰ प्र॰—लिखना ।
६. समाचारपत्र । खबर का कागज या अखबार । क्रि॰ प्र॰—चलाना ।—निकालना । यौ॰—पत्रसंपादक ।
७. पुस्तक या लेख का एक पन्ना । पृष्ठ । पन्ना ।
८. धातु की चद्दर । पत्तर । वरक । जैसे, स्वर्णपत्र ।
९. तीर या पक्षी के पंख । पक्ष ।
१०. तेजपात ।
११. चिड़िया । पखेरू ।
१२. कोई वाहन या सवारी । जैसे, रथ, बहल, घोड़ा, ऊँट आदि ।
१३. कस्तूरी, केशर, चंदन आदि द्रव्यों से कपोल या स्तनों की सजावट (को॰) ।
१४. शस्त्र की धार । असि या कुठार आदि का फल (को॰) ।
१५. कटार । छुरा (को॰) ।
पत्र ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पत्रपुट] दे॰ पात्र । उ॰—पत्र सुधारै जोगणी माल सुधारै रंभ थंभ चलेवौ सोमरवि देखे व्योम अचंभ ।—रा॰ रू॰, पृ॰ ३६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्रं [पत्-ष्ट्रन्] 1 A leaf (of a tree); धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीनां Bv. 1. 94. --2 The leaf of a flower, lotus &c.; नीलोत्पलपत्रधारया Ś. 1. 18. --3 A leaf for writing upon, a paper, a leaf written upon; पत्रमारोप्य दीयतां Ś. 6 ‘commit to writing;’ V. 2. 14. --4 A letter, document; Pt. 1. 403. --5 Any thin leaf or plate of metal, a gold-leaf. --6 The wing of a bird, a pinion, feather of an arrow; R. 2. 31; Ku. 3. 27. --7 A vehicle in general (car, horse, camel &c.); दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कंपकेतुना R. 15. 84; N. 3. 16. --8 Painting the person (particularly the face) with musk, sandal-juice or other fragrant substances; रचय कुचयोः पत्रं चित्रं कुरुष्व कपोलयोः Gīt. 12; R. 13. 55. --9 The blade of a sword, knife &c. --10 A knife, dagger. --Comp. --अंगं {1} the Bhūrja tree. {2} red sanders. --अंगुलिः drawing lines of painting with the finger on the person (throat, forehead &c.) with coloured sandal, saffron, or any other fragrant substance. --अंजनं {1} ink. {2} blacking. --आढ्यं the root of long pepper. --आवलिः f. {1} red chalk. {2} a row of leaves. {3} the lines of painting drawn on the body with cosmetics as a decoration. --आवली {1} a row of leaves. {2} = ˚आवलि (3). {3} mixture of young Aśvattha leaves with barley and honey. --आहारः feeding on leaves. --ऊर्णं wove-silk, a silk-garment; स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोर्णं वोपयुज्यते M. 5. 12. --उल्लासः the bud or eye of a plant. --काहला the noise or sound made by the flapping of wings or rustling of leaves. --कृच्छ्रं a sort of penance, drinking the infusion of leaves of various plants. --घना a plant with full leaves (सातल). --झंकारः the current of a river. --दारकः a saw. --नाडिका the fibre of a leaf. --परशुः a file. --पालः a long dagger, large knife. --(ली) {1} the feathered part of an arrow. {2} a pair of scissors. --पाश्या an ornament (a gold-leaf) on the forehead. --पुटं a vessel of leaves; R. 2. 65. --पुष्पा the holy basil. --बंधः adorning with flowers. --बा (वा) लः an oar. --भंगः --भांगिः --गी f. [] drawing lines or figures of painting on the face and person with fragrant and coloured substances, such as musk, saffron, sandal-juice, yellow pigment &c., as a mark of decoration; कस्तूरीवरपत्रभंगनिकरो मृष्टो न गंडस्थले Ś. Til. 7 (used frequently in K.). --यौवनं a young leaf or sprout. --रंजनं embellishing a page. --रथः a bird; व्यर्थीकृतं पत्ररथेन तेन N. 3. 6. ˚इंद्रः N. of Garuḍa. ˚इंद्रकेतुः N. of Viṣṇu; R. 18. 13. --लता a long knife or poniard. --रे (ले) खा, --वल्लरी, --वल्लिः, --वल्ली f. see पत्रभंग above; R. 6. 72, 16. 67; Rs. 6. 7; Śi. 8. 56, 59. --वाज a. furnished with feathers (as an arrow). --वाहः {1} a bird; Śi. 18. 73. {2} an arrow. {3} a letter-carrier. --विशेषकः lines of painting &c.; see पत्रभंग; Ku. 3. 33; R. 3. 55, 9. 29. --वेष्टः a kind of ear-ring; R. 16. 67. --शाकः a vegetable consisting chiefly of leaves. --शिरा the vein or fibre of a leaf. --श्रेष्ठः the Bilva tree. --सूचिः f. a thorn. --हिमं wintry or snowy weather.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0662-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प(त्र)त्त्रं, क्ली, (पतति वृक्षात् । पत ऌ गतौ + “सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।) वृक्षावयवविशेषः । पाता इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । पलाशम् २ छदनम् ३ दलम् ४ पर्णम् ५ छदः ६ । इत्यमरः । २ । ४ । १४ ॥ पात्रम् ७ छादनम् ८ वर्हम् ९ वर्हणम् १० पत्रकम् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ विष्णवे पत्रविशेष- दानफलं यथा नारसिंहे ५२ अध्याये । “पत्राण्यपि सपुष्पाणि हरेः प्रीतिकराणि च । प्रवक्ष्यामि नृपश्रेष्ठ ! शृणुष्व गदतो मम ॥ अपामार्गपत्रं प्रथमं तस्माद्भृङ्गारकं परम् । तस्मात्तु खादिरं श्रेष्ठं ततश्च शमिपत्रकम् ॥ दूर्व्वापत्रं ततः श्रेष्ठं ततोऽपि कुशपत्रकम् । पत्रं तस्माद्दमनकं ततो विल्वस्य पत्रकम् ॥ विल्वपत्रादपि हरेस्तुलसीपत्रमुत्तमम् । एतेषाञ्च यथालब्धैः पत्रैर्वा योऽर्च्चयेद्धरिम् ॥ सर्व्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥” देवीप्रीतिकरपत्राणि यथा, -- “अपामार्गस्य पत्रन्तु ततो भृङ्गारपत्रकम् । ततोऽपि गन्धिनीपत्रं वलाहकमतः परम् ॥ तस्मात् खदिरपत्रन्तु वञ्जुलस्तवकस्तथा । आम्रन्तु वकगुच्छस्तु जम्बूपत्रं ततः परम् ॥ बीजपूरस्य पत्रन्तु ततोऽपि कुशपत्रकम् । दूर्व्वाङ्कुरं ततः प्रोक्तं शमीपत्रमतः परम् ॥ पत्रमामलकं तस्माद्दामपत्रमतः परम् । सर्व्वतो विल्वपत्रन्तु देव्याः प्रीतिकरं मतम् ॥” इति कालिकापुराणे ९८ अध्यायः ॥ * ॥ तेजपत्रम् । तत्पर्य्यायः । तमालपत्रम् १ पत्रकम् २ छदनम् ३ दलम् ४ पालाशम् ५ अंशुकम् ६ [] वासः ७ तापसम् ८ सुकुमारकम् ९ वस्त्रम् १० तमालकम् ११ रामम् १२ गोपनम् १३ वस- नम् १४ तमालम् १५ सुरनिर्गन्धम् १६ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कफ- वातविषवस्तिकण्डूतिदोषनाशित्वम् । मुखमस्तक- शोधनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । भावप्रकाशे । “पत्रकं मधुरं किञ्चित्तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं लघु । निहन्ति कफवातार्शोहृल्लासारुचिपीनसान् ॥” (पत्यते स्थानात् स्थानान्तरे अनेन । पत + “दाम्नी- शसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे ।” ३ । २ । १८२ । इति करणे ष्ट्रन् ।) वाहनम् । शरपक्षः । पक्षिपक्षः । इति मेदिनी ॥ * ॥ (पत्यते पात्यते शास्त्रबोधायवर्णनिचयोऽनेन । पत् + करणे ष्ट्रन् । अन्तर्निवन्तत्वात् तथात्वम् । (लिखनाधारः । पात् इति भाषा । यथा, ज्योतिस्तत्त्वे । “षाण्मासिके तु सम्प्राप्ते भ्रान्तिः संजायते यतः । धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा ॥” धातुमयपत्राकृतिद्रव्यम् । पतर् इति तवक् इति च भाषा । यथा, तुलापुरुषदाने दानसागरे । “सुवर्णपत्राभरणा च कार्य्या सुलोहपार्श्वद्बयशृङ्खलाभिः ॥” * ॥ (पात्यते स्थानात् स्थानान्तरं समाचारोऽनेन ।) पत्री । लिपिः । तस्य रज्ञ्जनं यथा, -- “सुवर्णरूप्यरङ्गाद्यै रञ्जयेत् पत्रमुत्तमम् । सामान्योत्तममध्यानां पत्ररञ्जनमीरितम् ॥” * ॥ अथ पत्रप्रमाणम् । “षडङ्गुलाधिकं हस्तं पत्रमुत्तममीरितम् । मध्यमं हस्तमात्रं स्यात् सामान्यं मुष्टिहस्तकम् ॥” अथ पत्रभङ्गप्रकारः । “पत्रन्तु त्रिगुणीकृत्य ऊर्द्धे तु द्बिगुणं त्यजेत् । शेषभागे लिखेद्बर्णान् गद्यपद्यादिसंयुतान् ॥” * ॥ अथ पत्रस्य रचनक्रमः । “राजलेखकमाहूय नृपो ब्रूयात् प्रयत्नतः । पत्रं कुरु यथायोग्यं गद्यपद्यादिसंयुतम् ॥ पण्डितद्बयमानीय लेखको रहसि स्थितः । यथायोग्यानुसारण पत्रं कुर्य्यान्मनोरमम् ॥ दिनद्वयं त्रयं वापि विचार्य्य पण्डितेन वै । स्वभ्रान्तेर्दूषणं ज्ञात्वा विलिखेत् पत्रपुस्तके ॥ सामान्यपत्रे संलिख्य रहसि श्रावयेन्नृपम् । नृपाज्ञया शुभे पत्त्रे विलिखेद्राजलेखकः ॥” * ॥ अथ लेखनप्रकारः । “अङ्कुशं प्रथमं दद्यात् मङ्गलार्थं विचक्षणः । मध्ये विन्दुसमायुक्तमधः सप्ताङ्कसंयुतम् ॥ ७ँ ॥ तदधः स्वस्ति विन्यस्य त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पत्र" आता है (28)
पर्ण पत्ता । पत्र । यौ॰— पर्णकुटी । पर्णशालावर्हण पत्र । पत्ताखत पत्र । चिट्ठीपतई † संज्ञा स्त्री॰ पत्ती । पत्रबरग पत्ता । पत्र । जैसे, बरग बनफशा । बरग गाबजुवाँपरचा कागज का टुकड़ा । चिट । कागज । पत्रवरका दल । पत्र । पत्ताबनासपती जड़ी, बूटी, पत्र, पुष्प इत्यादि । पौधों, पेड़ों वा लताओं के पंचांग में…चिट्ठीपत्री पत्र । खत । जैसे,— वहाँ से कोई चिट्ठीपत्री आती हैछद ढकनेवाली । वस्तु । आवरण (चादर, ढक्कन, छाल इत्यादि) । जैसे,—रदच्छददल किसी वस्तु के उन दो सम खंडों में से एक, जो एक दूसरे से स्वभावतः जुड़े …फलक पटल । तखता । पट्टीछादन छाने या ढकने का कामपलाश पलास । ढाक । टेसूपाति † ^१ संज्ञा स्त्री॰वर्ह मोर का पंखकुष्मल कर्तन । काटनास्वस्तिमुख ब्राह्मणसंपादित पूर्ण किया हुआ । अंजाम दिया हुआनोट टाँकने या निखने का काम । ध्यान रहने के लिये लिख लेने का काम । क्रि॰ प्…पाता और सब लडके एक नियत स्थान को चूम लेते हैं, तो फिर वही लडका चोर बनाया जा…पर्न ‡ ^१ संज्ञा पुं॰ प्रतिज्ञा । प्रणपाती पु संज्ञा स्त्री॰लेटर वर्ण । अक्षरजंतरी छोटा जंता जिसमें सोनार तार बढ़ाते हैं । वि॰ दे॰ 'जंता—२' । मुहा॰—जंतरी…चिट्ठी वह कागज जिसपर एक स्थान से दूसरे स्थान पर भेजने से लिये किसी प्रकार का …वाचिका ॰ पुं॰ अभिनय का एक भेद जिसमें केवल वाक्यविन्यास द्वारा अभिनय का कार्य …तेजपत्ता दारचीनी की जाति का एक पेड़ जो लंका, दारजिलिंग, काँगडा़ जयंतिथा और खासी…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें