🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाहन
vāhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर प्रकार का वाहन (2.8.58) यान · युग्य · पत्र · धोरण
पत्र (3.3.187) पंख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाहन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सवारी ।
२. धारण करना या ले जाना (को॰) ।
३. हाँकना । गति में प्रवृत्त करना । जैसे, घोड़े आदि को (को॰) ।
४. गज । हाथी (को॰) ।
५. नौका का दंड । डाँड़ा । पतवार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वाहन n. (for 2. See col. 2) the act of making effort, endeavouring, exertion, W.
2. वाहन mfn. (for 1. See col. 1) drawing, bearing, carrying, conveying, bringing &c., Kathās.; Rājat.
वाहन m. N. of a Muni, Cat.
वाहन n. the act of drawing, bearing, carrying, conveying, MBh.; R. &c.
driving, Suśr.
riding, Kathās.
guiding (horses), MBh.
any vehicle or conveyance or draught-animal, carriage, chariot, waggon, horse, elephant (cf. Pāṇ. viii, 4, 8), AitBr. &c. &c. (ifc. [f(आ). ] riding or driving on or in)
any animal, Kathās. xxi, 30
‘oar’ or ‘sail’, R. ii, 52, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाहनं [वाहयति वह्-णिच् ल्यु ल्युट् वा] 1 Bearing, carrying, conveying. --2 Driving (as a horse). --3 A vehicle, conveyance of any kind; Ms. 7. 75; N. 22. 45. --4 An animal used in riding or draught, as a horse; स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रांतवाहनः R. 1. 48, 9. 25, 60. --5 An elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाहन न० वाहयति वह--णिच्--ल्यु । रथादौ याने । देवभेदे वाहनभेदो यथा “विष्णुब्रह्मशिवैर्देवैर्ध्रियते सा जगन्मयी । सितप्रेतो महादेवो ब्रह्मा लोहितपङ्कजः । हरिर्हरिस्तु विज्ञेयो बाहनानि महौजसः । स्वमूर्त्त्या वाहनत्वन्तु तेषां यष्मान्न युज्यते । तस्मान्मूर्त्त्यन्तरं कृत्वा वाहनत्व गतास्त्रवः । यस्मिन् यस्मिन् महामाया प्री- णाति सततं शिवा । तेन तेनैव रूपेण आमनान्यभवन् त्रयः” कालिकापु० ५७ अ० । देवदानवानां वाहनानि यथा । पुलस्त्य उवा च “शृणुष्व कथयिष्यामि सर्वेषा- मपि नारद! । वाहनानि समासेन एकैकस्यानुपूर्वशः । रुद्रहस्ततलोत्पन्नं महाकायं महागजम् । श्वेतकर्णं महावीर्य्यं देवराजस्य वाहनम् । राद्रौजःसम्भवं भीमं कृष्णवर्णं मनोजवम् । पौण्ड्रणं नाम महिशं [] धर्मराजस्य नारद! । रुद्रमानससम्भूतं श्यामं जलधि- सम्भवम् । शिशुमारं दिव्यगतं वाहनं वरुणस्य च । रौदं शकटचक्राक्षं शैलाकारनरोत्तमम् । अम्बिका- प्रादसम्भूतं वाहनं धनदस्य तु । एकादशानां रुद्राणां वाहनानि महामुने । गन्धर्वाश्च महावीर्य्या भुजगेन्द्राः सुदारुणाः । श्वेतानि सौरभेयाणि वृषाण्युग्रजवानि च । रथं चन्द्रमसश्चार्द्धसहस्रहंसवाहनम् । हयोढ रथवाहाश्च आदित्या मुनिसत्तम! । कुञ्जरस्थाश्च वसंवो यक्षाश्च नरवाहनाः । किन्नराभुजगारुढा हयारुढौ तथाश्विनौ । शारङ्गाधिष्ठिता ब्रह्मत्! मरुतो घोर- दर्शनाः । शुकारूढाश्च कवयो गन्घर्वाश्च पदातिनः । आरुह्य वाहनान्येवं स्वानि स्वान्यमरोत्तमाः । सन्नह्य निर्ययुर्हृष्टा युद्धाय सुमहौजसः” वामनपु० ९ अ० । निघण्टौ देवभेदे वाहननामभेदा उक्तास्तत्र दृश्याः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4889-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाहनं, क्ली, (वहत्यनेनेति । वह + करणे ल्युट् । “वाहनमाहितात् ।” ८ । ४ । ८ । इत्यत्र “वहतेर्ल्युटि वृद्धिरिहैव सूत्रे निपातनात् ।” इति भट्टोजिदीक्षितोक्त्या निपातनात् वृद्धिः ।) हस्त्यश्वरथदोलादिः । तत्पर्य्यायः । यानम् २ युग्यम् ३ पत्रम् ४ धोरणम् ५ । इत्यमरः । २ । ८ । ५८ ॥ * ॥ (यथा, रघुः । ११ । १० । “पूर्व्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः । उह्यमान इव वाहनोचितः पादचारमपि न व्यभावयत् ॥”) [] देव्या वाहनानि यथा, -- “विष्णब्रह्मशिवैर्द्देवैर्ध्रियते सा जगन्मयी ॥ सितप्रेतो महादेवो ब्रह्मा लोहितपङ्कजः । हरिर्हरिस्तु विज्ञेयो वाहनानि महौजसः ॥ स्वमूर्त्त्या वाहनत्वन्तु तेषां यस्मान्न युज्यते । तस्मान्मूर्त्त्यन्तरं कृत्वा वाहनत्वं गतास्त्रयः ॥ यस्मिन् यस्मिन्महामाया प्रीणाति सततं शिवा । तेन तेनैव रूपेण आसनान्यभवन् त्रयः ॥” इति कालिकापुराणे ५७ अध्यायः ॥ * ॥ देवदानवानां वाहनानि यथा, -- पुलस्त्य उवाच । “शृणुष्व कथयिष्यामि सर्व्वेषामपि नारद । वाहनानि समासेन एकैकस्यानुपूर्व्वशः ॥ रुद्रहस्ततलोत्पन्नं महाकायं महागजम् । श्वेतवर्णं महावीर्य्यं देवराजस्य वाहनम् ॥ रौद्रौजःसम्भवं भीमं कृष्णवर्णं मनोजवम् । पौण्ड्रकं नाम महिषं धर्म्मराजस्य नारद ॥ रुद्रमानस-सम्भूतं श्यामं जलधिसंज्ञकम् । शिशुमारं दिव्यगतिं वाहनं वरुणस्य च ॥ रौद्रं शकटचक्राक्षं शैलाकारनरोत्तमम् । अम्बिकापादसम्भू तं वाहनं धनदस्य तु ॥ एकादशानां रुद्राणां वाहनानि महामुने । गन्धर्व्वाश्च महावीर्य्या भुजगेन्द्राः सुदारुणाः ॥ श्वेतानि सौरभेयाणि वृषाण्युग्रजवानि च । रथं चन्द्रमसश्चार्द्धं सहस्रहंसवाहनम् ॥ हयोढरथवाहाश्च आदित्या मुनिसत्तम । कुञ्जरस्थाश्च वसवो यक्षाश्च नरवाहनाः ॥ किन्नरा भुजगारूढा हयारूढौ तथाश्विनौ । शारङ्गाधिष्ठिता ब्रह्मन् मरुतो घोरदर्शनाः ॥ शुकारूढाश्च कवयो गन्धर्व्वाश्च पदातिनः । आरुह्य वाहनान्येवं स्वानि स्वान्यमरोत्तमाः ॥ सन्नह्य निर्ययुर्हृष्टा युद्धाय सुमहौजसः ॥ * ॥ नारद उवाच । गदितानि सुरादीनां वाहनानि महामुने । दैत्यानां वाहनान्येवं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ पुलस्त्य उवाच । शृणुष्व दानवादीनां वाहनानि द्विजोत्तम । कथयिष्यामि तत्त्वेन यथावत् श्रोतुमर्हसि ॥ अन्धकस्य रथो युक्तः श्रेष्ठः परमवाजिभिः । कृष्णवर्णः सहस्रारस्त्रिनल्वपरिमाणवान् ॥ प्रह्नादस्य रथो दिव्यः श्बेतवर्णैर्हयोत्तमैः । उह्यमानस्तथाष्टाभिः श्वेतरुक्ममयः शुभः ॥ विरोचनस्य तु गजः कुम्भस्य तु तुरङ्गमः । जम्भस्य तु रथो दिव्यो हयैः काञ्चनसन्निभैः ॥ शङ्कुकर्णस्य तरगो हयग्रीवस्य कुञ्जरः । रथो मयस्य विख्यातो दुन्दुभेश्च महोरगः । शम्बरस्य विमानोऽभूदायः शङ्कोर्मृगाधिपः ॥” इति श्रीवामनपुराणे ९ अध्यायः ॥ (वाहयतीति । वह + स्वार्थे णिच् + ल्युः । वाहके, त्रि । यथा, कथासरित्सागरे । १२४ । २२० -- २२२ । [] “स वाहनानां नागानां शीकराम्बुमहाभरैः । शूकरप्रेयसीपृष्ठे स्वयं चक्रे कृषिं नृपः ॥” “नागानां वाहना मेघाः शूकरप्रेयसी क्षितिः । विष्णोः शूकररूपस्य सा हि प्रियतमोच्यते ॥ तस्यां मेघाम्बुभिर्धान्यमुत्पन्नं चेत् किमद्भुतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-368-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाहन" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें