🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:43:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दल
dala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते के नाम (2.4.14) पत्र · पलाश · छदन · पर्ण · छद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु के उन दो सम खंडों में से एक, जो एक दूसरे से स्वभावतः जुड़े हुए हों पर जरा सा दबाब पड़ने से अलग हो जायँ । जैसे चने, अरहर मूँग, उरद, मसूर, चिएँ इत्यादि के दो दल जो चक्की में दलने से अलग हो जाते हैं ।
२. पौधों का पत्ता । पत्र । जैसे, तुलसीदल ।
३. तमाल- पत्र ।
४. फूल की पंखड़ी । उ॰—जय जय अमल कमलदल लोचन ।—हरिश्चंद्र (शब्द॰) ।
५. समूह । झुंड । गरोह ।
६. गुट । चक्र । जैसे,—वह दूसरे के दल में है ।
७. सेना । फौज जैसे, शत्रुदल ।
८. मयूरपुच्छ । उ॰—दल कहिए नृप को कटक, दल पत्रन को नाम, दल बरही के चंद सिर धरे स्याम अभिराम ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १३५ ।
९. पटरी के आकार की किसी वस्तु की मोटाई । परत की तरह फैली हुई किसी चीज की मोटाई ।
९. अस्त्र के ऊपर का आच्छादन । कोष । म्यान ।
१०. धन ।
११. जल में होनेवाला एक तृण ।
११. अंश । टुकड़ा । खंड (को॰) ।
१२. किसी का आधा अंश । अर्धांश (को॰) ।
१३. वृक्षविशेष (को॰) ।
१४. इक्ष्वाकुवंशी परीक्षित राजा के एक पुत्र जिनकी माता मंडूकराज की कन्या थी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दल n. (m., L.) a piece torn or split off, fragment (cf. अण्ड, चर्म-, द्वि-, वेणु-), Suśr. v, 3, 22; vi, 5, 4; Śiś. iv, 44 (ifc. f(आ). ), Naiṣ. vii, 31
‘part’, a degree, VarBṛ. xvii, 4
a half (cf. अधर-, अहर्-, द्यु-), VarBṛS.; Suśr. i, 7; Sūryas.
a hemistich
‘unfolding itself’, a small shoot, blade, petal, leaf (often ifc. in names of plants), MBh.; R. &c.
cinnamon leaf, L.
unclean gold, Bhpr. v, 26, 2
a clump, heap, L.
a detachment, W.
= उत्सेध, ˚धवद्-वस्तु, अवद्रव्य (अपद्˚, W.), L.
dividing, splitting, W.
दल m. N. of a prince, MBh. iii, 13178; VP. iv, 4, 47,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (471,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दलः --लं [दल्-अच्] 1 (a) A piece, portion, part, fragment; Śi. 4. 44. (b) A piece torn or split off. (c) Tearing, cutting. --2 A degree. --3 A half, the half. --4 A sheath, scabbard. --5 A small shoot or blade, a petal, leaf; R. 4. 42; Ś. 3. 21, 22. --6 The blade of any weapon. --7 A clump, heap, quantity. --8 A detachment, a body of troops. --9 Alloy or adulteration. --Comp. --आढकः {1} foam. {2} a cuttle-fish bone. {3} a ditch, moat. {4} a hurricane, high wind. {5} red chalk. {6} wild sesamum. {7} the Kunda creeper. {8} a Śūdra. {9} the headman of a village. 10 an elephant's ear. --आढ्यं mud on the banks of a river. --कपाढः a folded leaf. --कोमलं a lotus. --कोषः the Kunda creeper. --निर्मोकः the [] Bhūrja tree. --पुष्पा the Ketaka plant. --सूचिः, --ची f. a thorn. --स्नसा the fibre or vein of a leaf.
दलः --लं [दल्-अच्] 1 (a) A piece, portion, part, fragment; Śi. 4. 44. (b) A piece torn or split off. (c) Tearing, cutting. --2 A degree. --3 A half, the half. --4 A sheath, scabbard. --5 A small shoot or blade, a petal, leaf; R. 4. 42; Ś. 3. 21, 22. --6 The blade of any weapon. --7 A clump, heap, quantity. --8 A detachment, a body of troops. --9 Alloy or adulteration. --Comp. --आढकः {1} foam. {2} a cuttle-fish bone. {3} a ditch, moat. {4} a hurricane, high wind. {5} red chalk. {6} wild sesamum. {7} the Kunda creeper. {8} a Śūdra. {9} the headman of a village. 10 an elephant's ear. --आढ्यं mud on the banks of a river. --कपाढः a folded leaf. --कोमलं a lotus. --कोषः the Kunda creeper. --निर्मोकः the [] Bhūrja tree. --पुष्पा the Ketaka plant. --सूचिः, --ची f. a thorn. --स्नसा the fibre or vein of a leaf.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दल भेदे भ्वा--पर० अक० भेदने सक० सेट् । दलति अदालीत् णिचि वा घटा० दलयति दालयति । ददाल देलतुः दलितः । दला “ददाल भूर्नभोरक्तं गोष्पदप्रं बवर्ष च” “ददाल भूः पुपूरे द्यौः कपीनामपि निखनैः” “अदालिषुः शिलादेहे चूर्ण्यभूवन् महाद्रुमाः” भट्टिः “दलति शतधा यन्न हृदयम्” अमरु० ।
दल भेदने चुरा० उभ० सक० सेट् । दालयति--ते अदीदलत् त । “मुष्टिनाऽदालयत्तस्य” “दालयत्यष्टौ कुलक्ष्माभृतः” अनर्घरा० । भेदश्चेह द्विधाकरणं विकमनञ्च तत्रविकसने । “दरविदलितमल्लीवल्लिचञ्चत्परागे” गीतगो० ।
दल न० दल--अच् १ उत्सेधे २ खण्डे ३ पत्रे च्छदे मेदि० । ४ घने शब्दर० ५ तमालपत्रे राजनि० ६ अर्द्धे लीलावतो “प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यूरज्वा वेणुदलेन वा” मनुः “ताम्बूलीनां दलैस्तत्र रचितापानभूमयः” रघुः “वा- पीष्वन्तलीनमहानोलदलासु” माघः । “अङ्घ्रिः स्वत्र्यंश- युक्तः सनिजदलयुतः कीदृशः कीदृशोऽसौ” लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3476,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दल, क भेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- सकं-सेट् ।) क, दालयति गात्रं वाणः । इति दुर्गादासः ॥
दल, मि भेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-अकं च सेट् ।) मि, दलयत्यष्टौ कुलक्ष्मा- भृतः । इति मुरारिः । दालयति । भेदो विदा- रणम् । दलति कुठारः काष्ठम् । क्वचिद्विदीर्णी- भावे विकसने चायम् । श्रीमद्राघवबाहुदण्ड- विदलत्कोदण्डचण्डध्वनिरिति महानाटकम् । दरविदलितमल्लीवल्लिचञ्चत्परागेति जयदेवः । इति दुर्गादासः ॥
दलं, क्ली, (दलतीति । दल + अच् ।) उत्सेधः । खण्डम् । (यथा, मनुः । ८ । २९९ । “भार्य्या पुत्त्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः । प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥”) शस्त्रीच्छदः । अपद्रव्यम् । पत्रम् । इति मेदिनी । ले, २६ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६९२ । “हृत्वा तटिनि ! तरङ्गैर्भ्रमितश्चक्रेषु नाशये निहितः । फलदलवल्कलरहितस्त्वयान्तरीक्षे तरुस्त्यक्तः ॥”) घनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ तमालपत्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अर्द्धम् । इति लीलावती ॥ (पुं, इक्ष्वाकुकुलोत्पन्नपरिक्षिन्नामराज्ञः पुत्त्रः । स च मण्डूकराजकन्यासम्भूतः । यथा, महा- भारते । ३ । १९२ । ४४ । “अथ कस्यचित् कालस्य तस्यां कुमारास्त्रय- स्तस्य राज्ञः सम्बभूवुः शलो दलो बलश्चेति ॥” वृक्षविशेषः । तत्पर्य्याया यथा, -- “वातपोतः पलाशः स्याद्वानप्रस्थश्च किंशुकः । राजादनो ब्रह्मवृक्षो हस्तिकर्णो दलोऽपरः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-690-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दल" आता है (35)
कटक सेना । दल । फौजसंघ समूह । समुदाय । दल । गणसमाज समूह । संघ । गरोह । दलकिसलय दल । नवपल्लव । नया पत्ताव्रात दल । समूहपत्र किसी वृक्ष क पत्ता । फ्ती । दल । पर्ण । यौ॰—पत्रपुष्पराण पत्ता । दलसंघाट दल, समूह या संघ आदि में रहनेवाला । वह जो दल बाँधकर रहता होसांघात समूह । दलहजम स्थुलता । मोटाई । दलपलटन अँगरेजी पैदल सेना का एक विभाग जिसमें दो या अधिक कंपनियाँ अर्थात् २०० क…लशकर सेना । फौज । योद्धाओं का दलवरका दल । पत्र । पत्तासंधक दल । झुंड । समूह । समुजायगिरोह समूह । समुदाय । जमात । जनसमूह । दल । गोलगुट्ट झुंड । दल । यूथ । जैसे,—उन लोगें का गुट्ट ही अलग है । मुहा॰—गुट्टकरना …जमीयत योष्ठी । दल । परिषद् । जमाअत । समुदायजमैयत दल । समुदायपार्टी मंडली । दलऐल इला का पुत्र पुरुरवाचरण पग । पैर । पाँव । कदम । यौ॰—चरणपादुका । चरणपीठ । चरणवदन = चरण छूना । च…यूथ एक ही जाति या वर्ग के अनेक जीवों का समूह । झुंड । गरोह । जैसे, गजयूथपाति † ^१ संज्ञा स्त्री॰गोष्ठ गौओं के रहने का स्थान । गोशालाश्रेणि बत सी वस्तुओं का ऐसा समूह जो उत्तरोत्तर रखा के रूप में कुछ दूर तक चला …सुदल मोरट या क्षीरमोरट नाम की लतासमागत जिसका आगमन हुआ हो । आगत । आया हुआ । जैसे,—उन्होंने समस्त समागत सज्जनों…जुग युग । मुहा॰— जुग जुग = चिर काल तक । बहुत दिनों तक । जैसे,— जुग जुग जीऔव्राज कुत्ताजुट दो परस्पर मिली हुई वस्तुएँ । एक साथ के दो आदमी या वस्तु । जोड़ी । जुगदंगल मल्लों का युद्ध । पहलवानों की वह कुश्ती जो जोड़ बदकर हो और जिसमें जीतन…बर्ग युद्धास्त्रमिसल सिक्खों के वे अनेक समूह जो अलग अलग नायकों की अधीनता में स्वतंत्र हो गए…गल्ला शोर । हौराअल्पसंख्यक कम संख्यावाला । गिनती का । थोड़े या कम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें