🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चरण
caraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पग । पैर । पाँव । कदम । यौ॰—चरणपादुका । चरणपीठ । चरणवदन = चरण छूना । चरणसेवा = बड़ों की सेवा शुश्रूषा । मुहा॰—चरण छूना = दंडपत या प्रणाम आदि करना । बडे़ का अभिवादन करना । चरण देना = पैर रखना । उ॰—जेहि गिरि चरश देइ हनुमंता ।—तुलसी (शब्द॰) । चरण पड़ना = आगमन होना । कदम जाना । जैसे—जहँ जहँ चरण पडैं संतन के तहँ तहँ बंटाधार ।—(शब्द॰) । चरण लेना = पैर पड़ना । पैर छूकर प्रणाम करना ।
२. बड़ों का सांनिध्य । बड़ों की समीपता । बड़ों का संग । उ॰—ग्वाल सखा कर जोरि कहत है हमहिं श्याम तुम जनि बिसरायहु । जहाँ जहाँ तुम देह धरत हौं तहाँ तहाँ जनि चरण छुडायहु ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—में आना ।—में रखना ।—में रहना ।—छूटना ।— छोडना ।
३. किसी छंद, श्लोक या पद्य आदि का एक पद । दल । यौ॰—चरणगुप्त ।
४. किसी पदार्थ का चतुर्थांश । किसी चीज का चौथाई भाग । जेसे,—नक्षत्र का चरण, युग का चरण आदि ।
५. मूल । जड़ ।
६. गोत्र ।
७. क्रम ।
८. आचार ।
९. विचरण करने का स्थान । घूमने की जगह ।
१०. सूर्य आदि की किरण ।
११. अनुष्ठान ।
१२. गमन । जाना ।
१३. भक्षण । चरने का काम ।
१४. नदी का वह भाग जो तटवर्ती पर्वत, गुफा आदि तक चला गया हो (को॰) ।
१५. वेद की कोई शाखा (को॰) ।
१६. खंभा । स्तंभ (को॰) ।
१७. किसी संप्रदाय का विहित कर्म (को॰) ।
१८. आधार । सहारा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरण m. n. (g. अर्धर्चादि) a foot, Gobh.; Mn. ix, 277; Bādar.; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Hariv. 3914; Mālav.)
(ifc. pl.) ‘the feet of’, the venerable (N. N.), MBh. xii, 174, 24, Sch.
a pillar, support, Hariv. 4643
the root (of a tree), L.
a Pāda or line of a stanza, Śrut.
a dactyl
a 4th part (pāda), VarBṛ.; Līl.
a section, subdivision, Bhpr.; Sarvad. (चतुश्-, q.v.)
a school or branch of the Veda, Nir. i, 17; Pāṇ.; MBh. xii, xiii; Pañcat. iv, 3
चरण n. going round or about, motion, course, RV. iii, 5, 5; ix, 113, 9; x, 136, 6 and 139, 6; ŚBr. ii, x; Sāh.
acting, dealing, managing, (liturgical) performance, observance, AV. vii, 106, 1; ŚBr.; ŚāṅkhŚr.; KātyŚr.; VP. iii, 5, 13
behaviour, conduct of life, KātyŚr.; ChUp. v, 10
good or moral conduct, Kauś. 67; MBh. xiii, 3044; Lalit.
practising (generally ifc. cf. तपश्- [तपसश् च्˚, Mn. vi, 75], भिक्षा-, भैक्ष-), Gobh. iii, 1, 12; Nal.
grazing, W.
consuming, eating, L.
a particular high number, Buddh.; L. (cf. द्वि-, पुरश्-, रथ-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरणः --णं [चर्-करणे ल्युट्] 1 A foot; शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनं Ve. 3. 38; जात्या काममवध्योसि चरण त्विदमुद्धृतं 39. --2 A support, pillar, prop. --3 The root of a tree. --4 The single line of a stanza. --5 A quarter. --6 A school or branch of any of the Vedas; e. g. चरणगुरवः Mv. 1, Māl. 1; Pt. 4. 3. --7 A race. --8 (In prosody) A dactyl. --णः 1 A footsoldier. --2 A ray of light. --णं 1 Moving, roaming, wandering. --2 Performance, practising; Ms. 6. 75. --3 Conduct of life, behaviour [] (moral). --4 Accomplishment. --5 Eating, consuming. --6 Course. --7 Acting, dealing, managing, conduct. --8 Fixed observance of any class, age (as priesthood &c). --Comp. --अमृतं, --उदकं water in which the feet of a (revered) Brāhmaṇa or spiritual guide have been washed. --अरविंदं, --कमलं, --पद्मं a lotus-like foot. --आयुधः a cock --आस्कंदनं trampling, treading under foot. --गत a. fallen at the feet, prostrate. --ग्रंथिः m., --पर्वन् n. the ankle. --न्यासः a footstep. --पः a tree. --पतनं falling down or prostration (at the feet of another); Amaru. 17. --पतित a. prostrate at the feet; Me. 105. --पातः {1} tread, trampling. {2} footfall. {3} prostration. --शुश्रूषा, --सेवा {1} prostration. {2} service, devotion.
चरणः --णं [चर्-करणे ल्युट्] 1 A foot; शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनं Ve. 3. 38; जात्या काममवध्योसि चरण त्विदमुद्धृतं 39. --2 A support, pillar, prop. --3 The root of a tree. --4 The single line of a stanza. --5 A quarter. --6 A school or branch of any of the Vedas; e. g. चरणगुरवः Mv. 1, Māl. 1; Pt. 4. 3. --7 A race. --8 (In prosody) A dactyl. --णः 1 A footsoldier. --2 A ray of light. --णं 1 Moving, roaming, wandering. --2 Performance, practising; Ms. 6. 75. --3 Conduct of life, behaviour [] (moral). --4 Accomplishment. --5 Eating, consuming. --6 Course. --7 Acting, dealing, managing, conduct. --8 Fixed observance of any class, age (as priesthood &c). --Comp. --अमृतं, --उदकं water in which the feet of a (revered) Brāhmaṇa or spiritual guide have been washed. --अरविंदं, --कमलं, --पद्मं a lotus-like foot. --आयुधः a cock --आस्कंदनं trampling, treading under foot. --गत a. fallen at the feet, prostrate. --ग्रंथिः m., --पर्वन् n. the ankle. --न्यासः a footstep. --पः a tree. --पतनं falling down or prostration (at the feet of another); Amaru. 17. --पतित a. prostrate at the feet; Me. 105. --पातः {1} tread, trampling. {2} footfall. {3} prostration. --शुश्रूषा, --सेवा {1} prostration. {2} service, devotion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0486-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरण पु० चर--करणे ल्युट् । १ देहावयवभेदे पादे “सुतेन धातोश्चरणौ भुवस्तले” माघः “द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये बधमर्हति” मनुः । २ वेदैकदेशे शाखापरपर्याये “गोत्रं च चरणैः सह” महाभाष्यका० । चरणव्यूहः । ३ अ- र्कादेः किरणे । ४ श्लोकानां चतुर्थभागे पादे च । “प्रथ- माङ्घ्रिसमोयस्य तृतीयश्चरणोभवेत्” छन्दोम० । “५ चतुर्थ- भागमात्रे । “पश्यन्ति खेटाश्चरणाभिवृद्धितः” ज्योति० । ६ एक देशमात्रे “ज्योतिश्चरणाभिधानात्” शा सू० । भावे ल्युट् । ७ अनुष्ठाने “अकृत्वा भैक्ष्यचरणम्” “त- पञ्चश्चरणैश्चोग्रैः” मनुः । “रमणोयचरणा अभ्यासोह रमणीयां योनिमापद्येरन्” श्रुतिः चरणशब्दस्य आचा- रार्थकत्वेऽपि कर्म्ममात्रपरत्वमुक्तं शा० सू० भा० तच्चानुशयशब्दे १८६ पृ० उक्तम् चरण + चतुरर्थ्यां तृणा- स । चरणस तन्निर्वृत्तादौ त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2900,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरणं, क्ली, (चर + भावे ल्युट् ।) गमनम् । (यथा, ऋग्वेदे । ९ । ११४ । ९ । “यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ॥”) भक्षणम् । (यथा, मनुः । २ । १८६ । अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतञ्चरेत् ॥”) आचारः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५०७ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १० । १३६ । ६ । “अप्सरसां गन्धर्व्वाणां मृगाणां चरणे चरन् ॥”)
चरणः, पुं क्ली, बह्वृचादिः । (यथा, पञ्चतन्त्रे । ४ । ३ । “न पृच्छेच्चरणं गोत्रं न च विद्यां कुलं न च । अतिथिं वैश्वदेवान्ते श्राद्धे च मनुरब्रवीत् ॥” अपि च महाभाष्यवचनम् । यथा, -- “सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या गोत्रं च चरणैः सह ॥” “चरणशब्दो वेदैकदेशवाची कठादिरूपः ।” इति मुग्धबोधटीकाकृद्दुर्गादासः ॥) मूलम् । गोत्रम् । इति मेदिनी । णे, ४७ ॥ (चरतीति । चर + ल्युः । चरत्यनेनेति करणे ल्युट् वा । अधमाङ्गम् । तत्- पर्य्यायः । पादः २ पत् ३ अङ्घ्रिः ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ७१ ॥ विक्रमः ५ पदः ६ आक्रमः ७ । इति राजनिर्घण्टः ॥ क्रमणः ८ चलनः ९ क्रमः १० । इति हेमचन्द्रः । ३ । २८० ॥ पदम् ११ पात् १२ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । ९ । २७७ । “अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य च्छेदयेत् प्रथमे ग्रहे । द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति ॥” श्लोकचतुर्थभागः । यथा, वृत्तरत्नाकरे १ अध्याये । “शेषं गाथास्त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-435-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चरण" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें