🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कटक
kaṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) (2.3.5) नितम्ब
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना । दल । फौज ।
२. राजशिविर ।
३. चूड़ा़ । कंकड़ । कड़ा । उ॰—(क) देव आदि मध्यांत भगवंत त्वम् सर्वगतमीश पश्यंत जे ब्रह्मवादी । यथा पटतंतु घट मृत्तिका सर्प स्त्रगदारु करि कनक कटकांगदादी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) बिन अंगद बिन हार कटक के लखि न परे नर कोई ।—रघुराज (शब्द॰) ।
४. पैर का कड़ा ।—डि॰ ।
५. पर्वत का मध्य भाग ।
६. नितंब । चूतड़ ।
७. सामुद्रिक नमक ।
८. घास फूस की चटाई । गोंदरी । सथरी ।
९. जंजीर की एक कड़ी ।
१०. हाथी के दाँतों पर चढ़े हुए पीतल के बंद या साम ।
११. चक्र ।
१२. उड़ीसा प्रांत का एक प्रसिद्ध नगर ।
१३. पहिया ।
१४. समुह । उ॰—सदाचार, जप, जोग, विरागा । समय विवेक कठक सबु भागा ।— मानस १ । ८४ ।
१५. स्वर्ण (को॰) ।
१६. राजधानी (को॰) ।
१७. समुद्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटक m. (Comm. on Uṇ. ii, 32 and v, 35) a twist of straw, a straw mat Comm. on KātyŚr.
कटक m. n. a string, Kād.
a bracelet of gold or shell &c., Śak.; Mṛcch. &c.
a zone
the link of a chain
a ring serving for a bridle-bit, Suśr.
a ring placed as ornament upon an elephant's tusk
the side or ridge of a hill or mountain
a valley, dale, Ragh.; Kathās.; Hit.
a royal camp, Kathās.; Hit. &c.
an army, L.
a circle, wheel, W.
a multitude, troop, caravan, Daś.
collection, compilation, Kād. 40, 11
sea-salt, L.
N. of the capital of the Orissa (Cuttack)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटकः, --कं 1 A bracelet of gold; आबद्धहेमकटकां रहसि स्मरामि Ch. P. 15; Śi. 16. 77. --2 A zone or girdle. --3 A string. --4 The link of a chain. --5 A mat. --6 Sea-salt. --7 The side or ridge of a mountain; प्रफुल्लवृक्षैः कटकैरिव स्वैः Ku. 7. 52; R. 16. 31. --8 Table-land; Śi. 4. 65. --9 An army, a camp; Śi. 5. 59; Mu. 5. --10 A royal capital or metropolis (राजधानी). --11 A house or dwelling. --12 A circle or wheel. --13 A ring placed as an ornament upon an elephant's tusk. --14 N. of the capital of Orissa.
कटकः, --कं 1 A bracelet of gold; आबद्धहेमकटकां रहसि स्मरामि Ch. P. 15; Śi. 16. 77. --2 A zone or girdle. --3 A string. --4 The link of a chain. --5 A mat. --6 Sea-salt. --7 The side or ridge of a mountain; प्रफुल्लवृक्षैः कटकैरिव स्वैः Ku. 7. 52; R. 16. 31. --8 Table-land; Śi. 4. 65. --9 An army, a camp; Śi. 5. 59; Mu. 5. --10 A royal capital or metropolis (राजधानी). --11 A house or dwelling. --12 A circle or wheel. --13 A ring placed as an ornament upon an elephant's tusk. --14 N. of the capital of Orissa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0369-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटक अस्त्री कट-कृञादि० वुन् अर्द्धर्चादि । १ हस्तभूषणं वलये, “कटककुण्डलादिवत्” सा० द० । २ पर्वतमध्यभागे “प्रफु- ल्लवृक्षैः कटकैरिव खैः” कुमा० । “मार्गेषिणी सा कट- कान्तरेसु” रघुः । “सद्रत्नचित्रकटकासु पृहन्नितम्बाः” माघः । ३ चक्रे च अमरः । ४ हस्तिदन्तमण्डले । ५ सामुद्रलवणे ६ राजधान्यञ्च” मेदि० । ७ नगर्व्याम् शब्दरत्ना ८ से- नासघे हेमच० “स च दिग्विजयक्रमेणागय चन्द्रभागातीरे समावेशितकटको वर्त्तते “अगाच्च कटक सर्वम” हितो० ९ पर्वतसमभूभागे सानौ पिश्वः “जलाकीर्ण्णोषु देशेषु [] कटकेषु परेषु च” भारते विराटपर्व्वणि ८७२ श्लोकः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1619-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटकः, पुं, क्ली, (कटति वर्षति अस्मिन् मेघ इति । अथवा कट्यते निर्गम्यते अस्मात् निर्झरिण्या- दिभिः “कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन्” । ५ । ३५ । उणां इति वुन् ।) पर्ब्बतमध्यभागः । तत्पर्य्यायः । नितम्बः २ । इत्यमरः ॥ २ । ३ । ५ ॥ मेखला ३ इति भरतः ॥ (यथा रघुः । १६ । ३१ । “मार्गै- षिणी सा कटकान्तरेषु वैन्ध्येषु सेना बहुधा विभिन्ना” ॥) वलयः । चक्रम् । इत्यमरः ॥ २ । ६ । १०७ । हस्तिदन्तमण्डनम् । सामुद्रलवणम् । राजधानी । इति मेदिनी ॥ नगरी । इति शब्दरत्नावली ॥ सेना । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा हितोपदेशे १ । ३३२ । “स च दिग्विजयक्र- मेणागत्य चन्द्रभागानदीतीरे समावेशितकटको वर्त्तते” ॥) सानुः । पर्ब्बतस्य समभूभागः । इति विश्वः ॥ (“गिरिकूटेषु दुर्गेषु नानाजनपदेषु च । जनाकीर्णेषु देशेषु कटकेषु परेषु च” ॥ इति महाभारतम् ४ । २४ । १२ ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-008-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कटक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें