🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वलय
valaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वलय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मंडल ।
२. कंकण ।
३. चूड़ी ।
४. वेष्ठन ।
५. अठारह प्रकार के गलगंड रोगों में से एक । विशेष—इसमें कफ के कारण गले के अंदर उस नली में जिसमें से होकर अन्न जल पेट में जाता है, एक गाँठ उत्पन्न हो जाती है । यह गाँठ ऊँची और बड़ी होती है और अन्न जल के जाने का मार्ग रोक देती है । वैद्य लोग इसे असाध्य मानते हैं ।
६. दंड व्यूह का एक भेद । सैनिकों की दो दो पंक्तियों में स्थिति । (कौटिल्य अर्थसास्त्र) ।
८. कुंडल । बाला (को॰) ।
९. कटिबंध । मेखला । कमरपेटी (को॰) ।
१०. प्राकार । चहारदीवारी (को॰) ।
११. शाखा । डाली (को॰) ।
१२. शरीर की गोल हड्डियाँ ।
१३. प्राचुर्य । विविधता । आधिक्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वलय m. n. (ifc. f(आ). ) a bracelet, armlet, ring (worn by men and women on the wrist), MBh.; Kāv. &c. (also applied to waves as compared to bracelets)
a zone, girdle (of a married woman), MW.
a line (of bees), Śiś.
a circle, circumference, round enclosure (ifc. often = ‘encircled by’), Gol.; Kāv.; Kathās.
वलय m. a sore throat, inflammation of the larynx, Suśr.
a kind of circular military array, Kām.
a branch, MW.
pl. N. of a people, AV.Pariś.
वलय n. N. of certain round bones, Bhpr.
multitude, swarm, Kād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (927,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वलयः --यं [वल्-अयन्] 1 A [] bracelet, armlet; विहितविशदबिसकिसलयवलया जीवति परमिह तव रतिकलया Gīt. 6; Bk. 3. 22; Me. 2, 60; R. 13. 21, 43. --2 A ring, coil; Ś. 1. 33, 7. 11. --3 The zone or girdle of a married woman. --4 A circle, circumference (oft. at the end of comp.); भ्रांतभूवलयः Dk.; वेलावप्रवलयां (उर्वी) R. 1. 30; दिग्वलय Śi. 9. 8. --5 An enclosure, a bower; as in लतावलयमंडप. --यः 1 A fence, hedge. --2 A branch. --3 A sore throat. (वलयीकृ ‘to form into a bracelet;’ Ku. 5. 66; वलयीभू ‘to serve as a bracelet or girdle’).
वलयः --यं [वल्-अयन्] 1 A [] bracelet, armlet; विहितविशदबिसकिसलयवलया जीवति परमिह तव रतिकलया Gīt. 6; Bk. 3. 22; Me. 2, 60; R. 13. 21, 43. --2 A ring, coil; Ś. 1. 33, 7. 11. --3 The zone or girdle of a married woman. --4 A circle, circumference (oft. at the end of comp.); भ्रांतभूवलयः Dk.; वेलावप्रवलयां (उर्वी) R. 1. 30; दिग्वलय Śi. 9. 8. --5 An enclosure, a bower; as in लतावलयमंडप. --यः 1 A fence, hedge. --2 A branch. --3 A sore throat. (वलयीकृ ‘to form into a bracelet;’ Ku. 5. 66; वलयीभू ‘to serve as a bracelet or girdle’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वलय पुंन० वल--अयन् । १ हस्तपादकटकादौ अमरः । उत्तरपदस्थः तदाकारवेष्टने यथा भूवलयम् । ३ वेष्टन- भूमौ ४ गोले च । ५ गलरोगभेदे प्रावप्र० “वलास एवा- यतमुन्नतञ्च शोथं करोत्पन्नगतिं निबार्य । तं सर्वथैवा- प्रतिकार्य्यवीर्य्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति” । ६ वेलायां ७ कङ्कणे जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4860,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वलयः, पुं, क्ली, (वलते आवृणोति हस्तादिक- मिति । वल् + “वलिमलितनिभ्यः कयन् ।” उणा० ४ । ९९ । इति कयन् ।) स्वर्णादि- रचिलप्रकोष्ठाभरणम् । बाला इति भाषा । तत्पर्य्यायः । आवापकः २ परिहार्य्यः ३ कटकः ४ । इत्यमरः ॥ पारिहार्य्यः ५ शंखकः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ कम्बुः ७ कुण्डलम् ८ । इति जटाधरः ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३२ । ५ । “सहेमसूत्रैर्म्मणिभिः केयूरैर्व्वलयैरपि ॥” मण्डलम् । यथा, मार्कण्डेये । २० । ४९ । “अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥” अस्थिविशेषः । यथा, सुश्रुते शारीरस्थाने ५ अध्याये ॥ “कपालरुचकतरुणवलयनलकसंज्ञानि ।” “पाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरःसु वलयानि ॥” वैद्यकोक्ताग्निकर्म्मविशेषः । यथा, सुश्रुते । १ । १२ । “तत्र रोगाधिष्ठानभेदादग्निकर्म्म चतुर्धाभिद्यते । तद्यथा वलयविन्दुलेखाप्रतिसारणानीति दहन- विशेषाः ॥” * ॥ वेष्टनम् । यथा, रघुः । १ । ३० । “सवेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम् । अनन्यशासनामुर्व्वीं शशासैकपुरीमिव ॥”)
वलयः, पुं, (वलयवदाकृतिरस्त्यस्येति । अर्श आदित्वात् अच् ।) अष्टादशगलरोगान्तर्गत- गलरोगविशेषः । यथा, -- [] “वलास एवायतमुन्नतञ्च शोथं करोत्पन्नगतिं निवार्य्य । तं सर्व्वथैवाप्रतिवार्य्य वीर्य्यं विवर्ज्जनीयं वलयं वदन्ति ॥” * ॥ अथ गलरोगाणां चिकित्सा । “कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षैस्तीक्ष्णैर्नस्यादिकर्म्मभिः । चिकित्सकश्चिकित्सान्तु कुशलोऽत्र समाचरेत् ॥ क्वाथं दद्याच्च दार्व्वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्यकलिङ्गजम् । हरीतकीकषायो वा हितो माक्षिकसंयुतः ॥ कटुकातिविषादारुपाठामुस्ताकलिङ्गकाः । गोमूत्रकथिताः पीताः कण्ठरोगविनाशनाः ॥ मृद्वीका कटुका व्योषा दार्व्वी त्वक् त्रिफला घनम् । पाठा रसाञ्जनं दूर्व्वा तेजोह्वेति सुचूर्णितम् ॥ क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे महौषधम् । योगास्त्वेते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः ॥ जवाग्रजं तेजवतीं सपाठां रसाञ्जनं दारु निशां सकृष्णाम् । क्षौद्रेण कुर्य्यात् गुटिकां मुखेन तां धारयेत् सर्व्वगलामयेषु ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ वेला । कङ्कणम् । इति जटाधरः ॥ (दण्डव्यूह- विशेषः । यथा, कामन्दकीये नीतिसारे । १९ । ४५ । “सुखाख्यो वलयश्चैव दण्डभेदाः सुदुर्ज्जयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-298-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वलय" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें