🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:58:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऐल
aila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] इला का पुत्र पुरुरवा ।
ऐल २ पु संज्ञा पुं॰ [ हिं॰ अहिला]
१. बाढ़ । बूडा़ ।
२. अधिकता । बहुतायत । उ॰—भूखन भनत साहि तनै सरजा के पास आइबे को चढी़ उर हौंसनि की ऐल है । भूषण (शब्द॰)
३. समूह । झुंड । दल । उ॰—तीखे तेगबाही औ सिपाही चढे़ घोड़न पै स्याही चढै़ अमित अंरिंदन की ऐल पै ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ ३१० ।
४. शोरगुल । हलचल । खलबली । उ॰— खलनि के खैल भैल, मनमथ मन ऐल, सैलजा कै सैल गैल गैल प्रति रोक है । —केशव ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १४५ ।
ऐल ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार कँटीली लता जिसकी पत्तियाँ प्रायः एक फुट लंबी होती हैं । अलई । अरू । विशेष—यह देहरादून, रुहेलखंड,अवध और गोरखपुर के नम जमीन में पाई जाती है । प्रायः खेतों आदि के चारों और इसकी बाढ़ लगाई जाती है । कहीं कहीं इसकी पत्तियाँ चमडा़ सिझाने के काम में भी आती हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐल m. (fr. इला = इडा), a descendant of Ilā, N. of Purūravas (cf. 1. ऐड), Hariv.; MBh.
N. of the planet Mars, T.
ऐल m. pl. the descendants or family of Purūravas, MBh. xiii
ऐल n. plenty or abundance of food or refreshment
a particular number (Buddh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (234,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐलः [इलाया अपत्यं अण्] 1 N. of Purūravas (son of Ilā and Budha). --2 The planet Mars. --लं 1 Food, a quantity of food. --2 A particular number.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0359-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐल पु० इलाया अपत्यम् शिवा० अण् । १ बुधपुत्रे पुरूरवसि । “सोमपुत्राद्बुधाद्राजंस्तस्यां जज्ञे पुरूरवाः । जनयित्वा सुतं सा तमिला सुद्युम्नतां गता” हरिवं० १७८ अ० इडाशब्दे विवृतिः । “षट्सुता जज्ञिरे चैलादायुर्धी- मानमावसुः । दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताः” भा० आ० ७५ अ० । इला पृथ्वो तर्स्या भवः । २ भौमे [] मङ्गले । इलानामन्नानां समूहः अण् । ३ अन्नसमूहे न० । इलायाः पृथिव्याइदम् अण् । ४ पृथिवीजाते अन्ने च । “ये पथां पथि रक्षस ऐलबृदा आयुर्युधः” यजु० १६, ६०, ऐलमन्नसमूहमन्नं वा बिभ्रति ऐलभृतः परोक्षवृत्त्या भत- कारयोर्बदकारौ । डलयोरैक्यात् ऐडशब्दोऽप्य्क्नार्थेषु
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1549-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐलः, पुं, (इलाया अपत्यं पुमान् । इला + अण् ।) इलापुत्त्रः । स तु चन्द्रवंशीयो राजा पुरूरवाः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा महाभारते । १ । ७५ । १७ । “पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत । सावै तस्याभवन्माता पिता चैवेति नः श्रुतम्” ॥ “षट् सुता जज्ञिरेऽथैलादायुर्द्धीमानमावसुः” ॥ २४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-301-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें