🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:02:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऐल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऐल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऐल

अर्थ: अण् पूरूरवा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऐल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऐल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऐलःऐलौऐलाः
द्वितीयाऐलम्ऐलौऐलान्
तृतीयाऐलेनऐलाभ्याम्ऐलैः
चतुर्थीऐलायऐलाभ्याम्ऐलेभ्यः
पञ्चमीऐलात् / ऐलाद्ऐलाभ्याम्ऐलेभ्यः
षष्ठीऐलस्यऐलयोःऐलानाम्
सप्तमीऐलेऐलयोःऐलेषु
सम्बोधनहे ऐलहे ऐलौहे ऐलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऐल
ऐल
aila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] इला का पुत्र पुरुरवा ।
ऐल २ पु संज्ञा पुं॰ [ हिं॰ अहिला]
१. बाढ़ । बूडा़ ।
२. अधिकता । बहुतायत । उ॰—भूखन भनत साहि तनै सरजा के पास आइबे को चढी़ उर हौंसनि की ऐल है । भूषण (शब्द॰)
३. समूह । झुंड । दल । उ॰—तीखे तेगबाही औ सिपाही चढे़ घोड़न पै स्याही चढै़ अमित अंरिंदन की ऐल पै ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ ३१० ।
४. शोरगुल । हलचल । खलबली । उ॰— खलनि के खैल भैल, मनमथ मन ऐल, सैलजा कै सैल गैल गैल प्रति रोक है । —केशव ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १४५ ।
ऐल ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार कँटीली लता जिसकी पत्तियाँ प्रायः एक फुट लंबी होती हैं । अलई । अरू । विशेष—यह देहरादून, रुहेलखंड,अवध और गोरखपुर के नम जमीन में पाई जाती है । प्रायः खेतों आदि के चारों और इसकी बाढ़ लगाई जाती है । कहीं कहीं इसकी पत्तियाँ चमडा़ सिझाने के काम में भी आती हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐल m. (fr. इला = इडा), a descendant of Ilā, N. of Purūravas (cf. 1. ऐड), Hariv.; MBh.
N. of the planet Mars, T.
ऐल m. pl. the descendants or family of Purūravas, MBh. xiii
ऐल n. plenty or abundance of food or refreshment
a particular number (Buddh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (234,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐलः [इलाया अपत्यं अण्] 1 N. of Purūravas (son of Ilā and Budha). --2 The planet Mars. --लं 1 Food, a quantity of food. --2 A particular number.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0359-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐल पु० इलाया अपत्यम् शिवा० अण् । १ बुधपुत्रे पुरूरवसि । “सोमपुत्राद्बुधाद्राजंस्तस्यां जज्ञे पुरूरवाः । जनयित्वा सुतं सा तमिला सुद्युम्नतां गता” हरिवं० १७८ अ० इडाशब्दे विवृतिः । “षट्सुता जज्ञिरे चैलादायुर्धी- मानमावसुः । दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताः” भा० आ० ७५ अ० । इला पृथ्वो तर्स्या भवः । २ भौमे [] मङ्गले । इलानामन्नानां समूहः अण् । ३ अन्नसमूहे न० । इलायाः पृथिव्याइदम् अण् । ४ पृथिवीजाते अन्ने च । “ये पथां पथि रक्षस ऐलबृदा आयुर्युधः” यजु० १६, ६०, ऐलमन्नसमूहमन्नं वा बिभ्रति ऐलभृतः परोक्षवृत्त्या भत- कारयोर्बदकारौ । डलयोरैक्यात् ऐडशब्दोऽप्य्क्नार्थेषु
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1549-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐलः, पुं, (इलाया अपत्यं पुमान् । इला + अण् ।) इलापुत्त्रः । स तु चन्द्रवंशीयो राजा पुरूरवाः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा महाभारते । १ । ७५ । १७ । “पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत । सावै तस्याभवन्माता पिता चैवेति नः श्रुतम्” ॥ “षट् सुता जज्ञिरेऽथैलादायुर्द्धीमानमावसुः” ॥ २४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-301-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऐलऐल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऐल 📚 ➤ अण् पूरूरवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऐल 📚इला का पुत्र पुरुरवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें