🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:46:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रेणि
śreṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक ही शिल्प के कारीगरों का संघ (2.10.5)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रेणि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बत सी वस्तुओं का ऐसा समूह जो उत्तरोत्तर रखा के रूप में कुछ दूर तक चला गया हो । पंक्ति । पाँती । कतार ।
२. एक के उपरांत दूसरा ऐसा लगातार क्रम । श्रृ़खला । परपरा । सिलसिला । यौ॰—श्रेणिबद्ध=श्रेणीबद्ध ।
३. दल । समूह ।
४. सेना । फोज ।
५. समान व्यवसायियों का दल । एक ही कारबार करनेवालों को मंडला । कंपनी ।
६. पानी भरने का डोल ।
७. सिकड़ी । जंजीर ।
८. सोढ़ी । जीना ।
९. किसी वस्तु का अगला या ऊपरी भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेणि f. (L. also m.; according to Uṇ. iv, 51, fr. √ श्रि; connected with श्रेटी above) a line, row, range, series, succession, troop, flock, multitude, number, RV. &c. &c.
a swarm (of bees), Śiś.
a company of artisans following the same business, a guild or association of traders dealing in the same articles, Mn.; MBh. &c.
a bucket, watering-pot, L.
the fore or upper part of anything, L.
Sanseviera Roxburghiana, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेणिः m. f., श्रेणी f. [श्रि-णि वा ङीप् Uṇ. 4. 51] 1 A line, series, row; तरंगभ्रूभंगा क्षुभितविहगश्रेणिरसना V. 4. 28; न षट्पदश्रेणिभिरेव पंकजं सशैबलासंगमपि प्रकाशते Ku. 5. 9; Me. 28, 35. --2 A flock, multitude, group; U. 4. --3 A guild or company of traders, artisans &c., corporate body. --4 A bucket. --Comp. --धर्माः (m. pl.) the customs of trades or guilds. --बंध a. forming a row, being in a line; R. 1. 41.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेणि(णी) स्त्री श्रि--णि वा ङीप् । विच्छेदरहितायां पङक्तौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5156,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेणिः, पुं, स्त्री, (श्रयति श्रीयते वा । श्रि + “वर्हिश्रिश्रुयुद्विति ।” उणा० ४ । ५१ । इति [] णिः ।) निश्छिद्रपंक्तिः । तत्पर्य्यायः । पंक्तिः २ श्रेणी ३ विञ्जोली ४ वीथी ५ आलिः ६ पालिः ७ आवलिः ८ आली ९ पाली १० आवली ११ वीथिः १२ वीथिका १३ राजी १४ राजिः १५ रेखा १६ लेखा १७ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ९ । “न षट्पदश्रेणिभिरेव पङ्कजं सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते ॥”) समानशिल्पिसंहतिः । इति मेदिनी ॥ कोम्पानि इति इङ्गरेजीयभाषा ॥ सेकपात्रम् । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-171-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें