🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संघ
saṃgha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राणियों का समूह (2.5.43) सार्थ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संघ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्घ]
१. समूह । समुदाय । दल । गण ।
२. मनुष्यों का वह समुदाय जो किसी विशेष उद्देश्य से एकत् र हुआ हो । समिति । सभा । समाज ।
३. प्राचीन भारत का एक प्रकार का प्रजातंत्र राज्य जिसमें शासनाधिकार प्रजा द्वारा चुने हुए प्रतिनिधियों के हाथ में होता था ।
४. इसी संस्था के ढंग पर बना हुआ बौद्ध श्रमणों आदि का धार्मिक समाज । विशेष—इसकी स्थापना महात्मा बुद्ध ने की थी । पीछे से यह बाँद्ध धर्म के त्रिरत्नों में से एक रत्न माना जाता था । शेष दो त्रिरत्न बुद्ध और धर्म थे ।
५. साधुओं आदि के रहने का मठ । संगत ।
६. अंतरगता । घनिष्ठ संपर्क (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-घ &c. See s.v.
सं-घ m. (fr. सम् + √ हन्) ‘close contact or combination’, any collection or assemblage, heap, multitude, quantity, crowd, host, number (generally with gen. pl. or ifc., e.g. मुनि-स्˚, ‘a multitude of sages’, BhP.; शत्रु-स्˚, a host of enemies, Rājat.), MBh.; Kāv. &c.
any number of people living together for a certain purpose, a society, association, company, community
a clerical community, congregation, church, Mn.; Sāh. &c.
(esp.) the whole community or collective body or brotherhood of monks (with Buddhists; also applied to a monkish fraternity or sect among Jainas), Buddh.; Sarvad.; MWB. 176.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संघः 1 A group, collection, multitude, flock; as महर्षिसंघ, मनुष्यसंघ &c. --2 A number of people living together. --3 Close contact or combination. --चारिन् m. a fish. --जीविन् m. a hired labourer, coolie. --तलः the two hands with the open palms brought together. --वृत्तिः f. close combination.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संघ पु० सम् + हन--ड नि० । १ समूहे २ जन्तुसमूहे च अमर अस्य वा ङ् । सङ्घ इति वा रूपम् ।
सङ्घ पु० संघवत् सर्वम् । १ समातीयजन्तुसमूहे २ समूहे च अमरः । ३ संहते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्घः, पुं, (सं + हन + “संघोद्घौ गणप्रशंसयोः ।” ३ । ३ । ८६ । इति अप् ढिलोपो घत्वञ्च निपा- त्यते ।) समूहः । इत्यमरः ॥ सजातीयानां विजातीयानाञ्च जन्तूनां वृन्दे सङ्घसार्थौ स्याताम् । यथा भिक्षुसङ्घः बणिक्सार्थः । संह- न्यते परिच्छिद्यतेऽनेनेति सङ्घः । संपूर्व्वात् हन- धातोर्नाम्नीति डः निपात्नात् हस्य घः । इति भरतः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२० । १ । “तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्त्तमानः स वीर्य्यवान् । सिद्धचारणसङ्घानां बभूव प्रियदर्शनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-219-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संघ" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें