🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:46:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संघट्ट
saṃghaṭṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संघट्ट संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्घट्ट]
१. रचना । बनावट । गठन ।
२. संघर्ष ।
३. मुठभेड़ । स्पर्धा (को॰) ।
४. आघात । चोट ।
५. संघर्षण । रगड़ (को॰) ।
६. आलिंगन (को॰) ।
७. मिलन । संयोग (को॰) ।
संघट्ट चक्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्घट्टचक्र] फलित ज्योतिष में युद्धफल विचारने का नक्षत्रों का एक चक्र । विशेष—इस चक्र के द्वारा यह जाना जाता है कि युद्ध में जीत होगी या हार । यदि युद्धार्थ प्रस्थान करनेवाले का जन्मनक्षत्र इस चक्र में शुभ होता है, तो वह युद्ध में विजय लाभ करता है; और यदि अशुभ होता है, तो पराजय । स्वरोदय में इस चक्र का विवरण इस प्रकार दिया है—एक त्रिकोण चक्र बनाकर इस चक्र में टेढ़ी रेखाएँ खींचकर उसमें अश्विनी आदि २७ नक्षत्र अंकित करने चाहिए । नौ नक्षत्रों का एक साथ वेध होता है । वेध क्रम इस प्रकार होता है । अश्विनी का रेवती के साथ, चित्रा नक्षत्र का श्लेषा और मूल के साथ, और ज्येष्ठा का मूल के साथ वेध होता है । यदि राजा का जन्म नक्षत्र इस चक्रवेध में न हो, या सौम्य ग्रह सहित वेध हो, तो उस समय युद्ध नहीं होगा । यदि क्रूर नक्षत्र के साथ वेध हो, तो उस समय भीषण युद्ध हौगा । सौम्य, स्वामी, मित्रामित्र आदि ग्रहगणों से युक्त तथा अतिचार प्रभृति गति द्वारा भी शुभाशुभ का निर्णय होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-घट्ट m. rubbing or clashing together, friction, collision, conflict, rivalry, MBh.; Kāv. &c.
a stroke (in हृदय-स्˚, q.v.)
junction or union with (instr.), Naiṣ.
embracing, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संघट्टः 1 Friction, rubbing together; सरलस्कंधसंघट्टजन्मा (दवाग्नः) Me. 53; Māl. 5. 3, 9. 1. --2 Collision, clashing together, encounter; Śi. 20. 26. --3 Encounter, conflict. --4 Meeting, joining, collision or rivalry (as of wives); R. 14. 86. --5 Embracing. --ट्टा A large creeper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संघट्ट पु० सम् + घट्ट--भावे अच् । १ अन्योन्यविमर्दे २ गठने च “मृदाहरणसंघट्ट प्रतिढाह्वानमेव च” ति० त० । ३ लताया स्त्री शब्दच० । ल्युट् । तत्रार्थे न० ।
सङ्घट्ट पु० सम् + घट्ट--भावे अच् । १ परस्परसङ्घर्षणे २ गदृसेच । कर्त्तरि अच् । ३ लतायां शब्दर० । ४ चालके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्घट्टः, पुं, (सं + घट्ट + घञ् ।) अन्योन्यविमर्द्दनम् । यथा, -- “नैवान्यत्र मदान्धसिन्धुरघटासङ्घट्टधण्टारणत्- कारत्रस्तसमस्तवैरिवनितालब्धस्तुतिर्भूपतिः ।” इति वाल्मीकिकृतगङ्गाष्टकस्तात्रम् ॥ [] गठनम् । यथा, -- “मृदाहरणसङ्घट्टप्रतिष्ठाह्वानमेव च । स्नपनं पूजनञ्चैव विसर्ज्जनमतः परम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ चक्रविशेषश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-219-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें