🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:49:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वितान
vitāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चँदोवा (वितान) (2.6.121) उल्लोच
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वितान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ ।
२. विस्तार । फैलाव ।
३. बड़ा चँदोआ या खेमा ।
४. समूह । संघ । जमाव ।
५. सुश्रुत के अनुसार एक प्रकार का बंधन जो सिर पर के आघात या घाव आदि पर बाँधा जाता है ।
६. अवसर । अवकाश ।
७. घृणा । नफरत ।
८. शून्य । खाली स्थान ।
९. अग्निहोत्र आदि कर्म ।
१०. वेदिका । वेदी (को॰) ।
११. गद्दी (को॰) ।
१२. प्राचुर्य । आधिक्य (को॰) ।
१३. एक प्रकार का छंद ।
१४. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में एक सगण, एक भगण और दो गुरु होते हैं । उ॰—सुभगंगा जल तेरो । सुखादता जन केरो । नसिकै भौ दुख नाना । जस को तान विताना ।—जगन्नाथ (शब्द॰) ।
वितान २ वि॰
१. मंद । धीमा ।
२. शून्य । खाली ।
३. उदास । हतो- त्साह (को॰) ।
४. जड़ बुद्धिहीन ।
५. खल । दुष्ट (को॰) ।
६. सारहीन । तुच्छ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—तान mfn. (for 2. See under वि-√ तन्) ‘out of tune’, dejected, sad, Ragh. vi, 86
empty, Harav. (also in अव्˚, Śiś. iii, 50)
dull, stupid, W.
wicked, abandoned, ib.
2. वि-तान m. n. (for 1. See p. 950, col. 3) extension, great extent or quantity, mass, heap, plenty, abundance, Kāv.; VarBṛS.
high degree, Bhartṛ.
manifoldness, variety, Gīt.
performance, accomplishment, development, growth, BhP.
an oblation, sacrifice, MBh.; Śiś.; BhP.
an awning, canopy, cover, MBh.; Kāv. &c.
the separate arrangement of the three sacred fires or the separate fires themselves, GṛŚrS.
वि-तान m. or n. (?) a partic. bandage for the head, Suśr.
वि-तान n. N. of a partic. metre or of a class of metres, Piṅg., Sch.; Col.
leisure, opportunity, L.
वि-तान &c. See p. 962, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वितान a. 1 Vacant, empty. --2 Pithless. --3 Dismayed, sad; क्षितिपतिमंडलमन्यतो वितानं R. 6. 86. --4 Dull, stupid. --5 Wicked, abandoned. --नः, --नं 1 Spreading out, expansion, extension; Śi. 11. 28. --2 An awning, a canopy; विद्युल्लेखाकनकरुचिरश्रीर्वितानं ममाब्दः V. 4. 4; R. 19. 39; Ki. 3. 42; Śi. 3. 50. --3 A cushion. --4 A collection, quantity, an assemblage; प्रस्तारस्पगिता इवोन्मुखमणिज्योतिर्वितानैर्दिशः [] Māl. 6. 5; Ki. 17. 61. --5 A sacrifice; an oblation; वितानेष्वप्ये वं तव मम च सोमे विधिरभूत Ve. 6. 30, 3. 16, Śi. 14. 10. --6 The sacrificial hearth or altar. --7 Season, opportunity. --नं Leisure, rest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0973-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वितान न० वि + तन--कर्मभावादौ घञ् । १ वृत्तिभेदे मेदि० २ अवसरे विश्वः । ३ यज्ञे ४ विस्तारे अमरः ५ चन्द्रातपे पुंन० ६ तुच्छे ७ मन्दे च त्रि० अमरः । ८ शून्ये त्रि० धरणिः । स्वार्थे क । चन्दातपे । संज्ञायां कन् । माडवृक्षे राजनि० । ९ आहनीयाद्यग्नीनां विस्तारे । वितानेन निर्वृत्तः ठक् । वैतानिक वितावसाध्ये अग्न्याधेयप्रभृतौ त्रि० “अग्न्याधेय- प्रभृतीन्याह वैतानिकानि” आश्व० श्रौ० २ सू० । “विता- नेषु भवानि वैतानिकानि वितानसाध्यानीत्यर्थः । विता- नशब्दोऽत्र सूत्रे भाववचनोऽग्नीनां विस्तारवचनः” नारा० । वितायन्तेऽग्नयोऽस्मिन् वि + वन० आधारे घञ् । १० अग्निहोत्रादिकर्मणि । “अथैतस्य समाम्रायस्य विताने योगापत्तिं व्याख्यास्यामः” आ० गृ० १ सू० । “वितताः अग्नयो यस्मिन्निति श्रौतकर्मजातमग्निहोत्रादि वितानश- ब्देनोच्यते” नारा० । तत्र साधुठक् । वैतानिक अग्निहोत्रादि कर्मसाधने अग्नौ पु० । “वैतानिकेऽग्नौ कुर्वीत” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4899,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वितानं, क्ली, (वितन्यते यत् । वि + तन + घञ् ।) वृत्तिविशेषः । इति मेदिनी । ने, १३१ ॥ अव- सरः । इति विश्वः ॥
वितानः, पुं, क्ली, (वि + तन् + घञ् ।) क्रतुः । (यथा, माघे । १४ । १० । “सोमपायिनि भविष्यते मया वाञ्छितोत्तमवितानयाजिना ॥”) विस्तारः । (यथा, भागवते । ३ । ७ । ३१ । “यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पर्थ प्रभो । नैष्कर्म्मस्य च साङ्ख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्- स्मृतम् ॥”) उल्लाचः । इत्यमरः ॥ चाँदोया इति भाषा । अस्य पर्य्यायश्चन्द्रातपशब्दे द्रष्टव्यः ॥ (यथा, रघुः । १७ । २८ । “वितानसहितं तत्र भेजे पैतृकमासनम् । चूडामणिभिरुद्घृष्टपादपीठं महीक्षिताम् ॥” समूहः । यथा, माघे । ११ । ४३ । “नवकनकपिशङ्गं वासराणां विधातुः ककुभि कुलिशपाणेर्भाति भासां वितानम् ॥” व्रणबन्धनविशेषः । यथा, सुश्रुते । १ । १८ । “तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितप्रतोलीमण्डल- स्थगिकायमकखट्वाचीनविवन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्द्दशबन्धविशेषाः ॥”)
वितानः, त्रि, (वि + तन + घञ् ।) तुच्छः । (यथा, रघुः । ९ । ५० । “गगनमश्वखुरोद्धतरेणुभि- र्नृ सविता च वितानमिवाकरोत् ॥”) मन्दः । इत्यमरः ॥ शून्यः । इति धरणिः ॥ (यथा, माघे । ३ । ५० । “बृहत्तुलैरप्यतुलैर्वितान- मालापिनद्धैरपि चावितानैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-385-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वितान" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें